سید محمد خاتمی

از ویکی‌گفتاورد
(تغییرمسیر از سیدمحمد خاتمی)
پرش به: ناوبری، جستجو

محمّد خاتمی (زادهٔ ۲۹ سپتامبر ۱۹۴۳، اردکان) اندیشمند، سیاستمدار اصلاح‌طلب و نظریه‌پرداز شیعهٔ ایرانی است؛پنجمین رئیس جمهور ایران پس از اکبر هاشمی رفسنجانی و پیش از محمود احمدی‌نژاد (از ۳ اوت ۱۱۹۷ تا ۳ اوت ۲۰۰۵)، وزیر فرهنگ (۱۲ سپتامبر ۱۹۸۲ – ۲۴ مه ۱۹۹۲)، نمایندهٔ مجلس ایران (۲۸ مه ۱۹۸۰ – ۲۴ اوت ۱۹۸۲).

Colored dice with white background
آنچه من پیشنهاد می‌کنم گفت‌وگو میان تمدن‌ها و فرهنگهاست. در اولین گام می‌گویم که نمایندگان فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، سیاستمداران نیستند؛ بلکه فیلسوفان، عالمان، هنرمندان و فرهیختگانی‌اند که فرهنگ و تمدن را نمایندگی می‌کنند.
Colored dice with white background
با گفت‌وگو زبان همگانی پیدا می‌شود و با زبان همگانی، اندیشهٔ همگانی بنیان می‌گیرد و با اندیشهٔ همگانی، رویکرد یکسان در برابر جهان و رویدادهای جهانی برمی‌آید؛ پس سرانجام گفت‌وگو، همدلی و همزبانی است.

گفتاوردها[ویرایش]

متنِ پررنگ، متنی است که در زیرِ تصاویر بکار رفته است.

۱۹۸۰[ویرایش]

دی ۱۳۵۸ تا دی ۱۳۵۹

  • «آمریکا به عنوان بزرگترین قدرت مادی ضد بشری که تاریخ تاکنون سراغ دارد به جنگی تمام عیار علیه ملت ما دست زده است این جنگ، جنگ میان دو حکومت دو ملت وحتی دو نظام نیست تا بتوان بر سر منافع موسمی با هم کنار آمد وسازش کرد؛ جنگی است میان یک نطام که مظهر آن آمریکا ست که سرشت و ماهیتی جز قلدری و چپاول ندارد و میان یک ملت که تمام سلاح و سرمایه او ایمان وآرمان اوست و بر سر ایمان و آرمان نمی‌توان به هیچ وجه به مصالحه و سازش رسید.[۱]
  • «رژیم شاه تا آخرین لحظه مورد حمایت آمریکا بود و بدین لحاظ است که مردم ما آمریکا را بزرگترین دشمن خود می‌دانند.»[۲]
  • «ملت ما انتظار داشت که استقلال و آزادی که به قمیت خون ده‌ها هزار شهید به دست آمده است مورد احترام قرار گیرد ولی طی دو سالی که از انقلاب ایران گذشته آمریکا یک لحظه از توطئه علیه ایران غافل نمانده است .»[۳]

۱۹۸۱[ویرایش]

دی ۱۳۵۹ تا دی ۱۳۶۰

  • «انقلاب فرهنگی ضرورت امروز نظام اسلامی است… منظور از استقلال، استقلالی است که طبق معیارهای اسلامی همه جامعه را هم از وابستگی‌های فرهنگی و معنوی و هم از وابستگی‌های اقتصادی و سیاسی برهاند..»[۴]
  • «بیدار باشیم و خداترس و با درک نقش تاریخی که برعهدهٔ ماست مقدّم‌دارندهٔ منافع امّت بر منافع موسمی شخصی یا گروهی خویش [باشیم].»[۵]
  • «واقعیت هر چه باشد اما تاریخ این حقیقت را ثبت رسانده است که دیگر دوران فرمانروایی بی چون‌وچرای ابرقدرت‌ها بر دنیا به پایان رسیده است .»[۶]

۱۹۸۲[ویرایش]

باید نشان بدهیم که از نظر فرهنگی و فلسفی نیز می‌توانیم در جهان انقلاب کنیم.

دی ۱۳۶۰ تا دی ۱۳۶۱

  • «در اسلام مرکز و محور آگاهی خداست، یعنی اول خدا آگاهی و بعد خود آگاهی؛ امروز بزرگترین رسالت ارشادی، مبارزه کردن با عواملی است که انسان را به صورت عروسک و ابزاری در دست استعمارگران درمی‌آورد.»[۷]
  • «این جامعه هویتی و فرهنگی جز اسلام ندارد، اگر استقلال و آزادی و مقابله با قدرت‌طلبانِ روزگار یک ارزش است، گرایش به اسلام و بازگرداندن جامعه به اسلام جدا از یک ارزش، یک رسالت آزادمردی و آزاداندیشی هم هست .»[۸]
  • «انقلاب ما در این راه افسانهٔ شکست‌ناپذیری سلطهٔ غرب و شرق را در هم شکست. در دهه‌های اخیر هیچ انقلابی در هیچ کجای جهان وجود نداشته که جز با اتکا به یکی از دو ابرقدرت بتواند روی پای خویش بایستد، اما انقلاب ما بدون اتکا به قدرت‌های مادی روزگار است و از همین رو در زمینه سیاست، ارشاد مستلزم تبلیغ سیاست درست نه شرقی و نه غربی است.»[۹]
  • «خطِّ فرهنگ و تبلیغ در این مملکت می‌بایست در خدمت انقلاب اسلامی و آنچه مردم مسلمان ما می‌خواهند قرار گیرد. اکثریت مردم ما این همه پایمردی را به خاطر اسلام می‌کنند پس احترام به افکار عمومی ایجاب می‌کند که خط تبلیغ ما در خدمت به خواست توده مردم که همانا اسلام است، باشد.»[۱۰]
  • «در غرب و شرق انسان‌ها خدا را گم کرده و مسخ فرهنگی و هویت شده‌اند. بزرگترین رسالت تبلیغی و انسانی برگرداندن انسان‌ها به هویت اصلی خودشان است، مهمترین عامل مسخ‌کنندهٔ فرهنگی غرب‌زدگی است که در بُعدهای سیاسی اجتماعی فرهنگی و …متظاهر می‌شود.»[۱۱]
  • «هنر یکی از مظلوم‌ترین پدیده‌ها در طول تاریخ بشر بوده است. هنر با احساس انسان سر و کار دارد و بخاطر همین نفس احساسی هنر است که همواره به عنوان ابزاری در دست صاحبان قدرت برای انجام هدف‌های انحرافی آنان بوده است .»[۱۲]
  • «در دنیای امروز هیچ کشوری نمی‌تواند به طور مجرد زندگی کند. همه کشورها به همدیگر نیاز دارند و همین نیاز است که کشورها را به صورت استعماری درمی‌آورد ولی در اسلام چنین نیازی احساس نمی‌شود، مسلمان خود را صاحب یک رسالت الهی می‌داند و تبلیغ در زندگی یک اصل است. تمام رسالت پیامبران و نبی اکرم چیزی جز تبلیغ و بلاغ نیست، وظیفهٔ ما الهی است و باید نشان بدهیم که از نظر فرهنگی و فلسفی نیز می‌توانیم در جهان انقلاب کنیم[۱۳]

۱۹۸۳[ویرایش]

دی ۱۳۶۱ تا دی ۱۳۶۲

  • [ به مقامات عربستان سعودی درباره حج] «بدانند که ایجاد مشکل بر سر راه سفر حجاج ایرانی به بیت الله الحرام مقابله مستقیم با خود این مردم است.»[۱۴]
  • «ماواقعا اگر اندکی خوش‌بینی را کنار بگذاریم باید بدانیم که عربستان سعودی در کار سفر حجاج محترم ایرانی به حج کارشکنی می‌کند و این بسیار برای ما جای تعجب است… گر چه ما هیچ‌گاه انتظار رفتار برادرانه از دولت سعودی را با خودمان نداریم که منشأ و علل گوناگونی دارد که در این جا مجال ذکرش نیست ولی این انتظار را داریم که آن‌ها واقع بینانه با مسائل برخورد کنند و سیاستی بر اساس واقع بینی برای خودشان در پیش بگیرند.»[۱۵]

۱۹۹۶[ویرایش]

از دی ۱۳۷۵ تا دی ۱۳۷۶

  • «من با مرزبندی مصنوعی میان زنان و مردان موافق نیستم زیرا معتقدم این مرزبندی‌ها نشانگر آن است که ذهنیت تفاوت میان زن و مرد متأسفانه وجود دارد.»[۱۶]
  • «اگر در جامعه‌ای زن جنسِ دوم شمرده شود، در آن جامعه فاجعه رخ داده است. پژوهشگران و اندیشمندان نیز اگر با این ذهنیت که زن جنس دوم است دنبال مطالعه می‌بروند، قطعاً نتیجهٔ آن‌ها ناقص خواهد بود.»[۱۶]
  • «زمانی مردم به سمت کتابخوانی گرایش پیدا خواهند کرد که به عقل خِرَد حُرمت گذاشته شود و کتاب به عنوان یک کالای فرهنگیِ ضروری در سبد خانوار جای خود را بیابد.»[۱۶]
  • «حاکمیتِ تعصب به دور از آگاهی در جامعه، موجب وارد شدن ضربه به عقل و خرد می‌شود… در چنین جامعه‌ای که عقل در برابر وحی قرار می‌گیرد، کتابخوانی و اندیشه‌ورزی دچار رکود شده و جلوی خلاقیت‌ها گرفته می‌شود.»[۱۶]

۱۹۹۷[ویرایش]

از دی ۱۳۷۶ تا دی ۱۳۷۷

  • «رشد یک فرایند اجتماعی است، یعنی شخصیّتِ انسان در ارتباطاتِ اجتماعی رشد می‌کند و رشدِ عقلانی، عاطفی و مهارتی انسان در گروِ حضورِ او در جامعه و درگیریِ او با مسائل اجتماعی است. با استعدادترین و باهوش‌ترین انسان‌ها را اگر از حضور در جمع و درگیری با مسائلِ اجتماعی محروم کنیم، رشد نخواهند کرد و یا دست‌کم رشدِ آنان موزون نخواهد بود
    • سخنرانی در مراسمِ افتتاحِ دوّمین کنگره اتحادیهٔ بین‌المللی سازمان‌های غیردولتی زنانِ مسلمان، ۸ آذر ۱۳۷۶[۱۷]
  • «یافتنِ راهِ میانه دشوار است، امّا انسان‌های بزرگ کارهای دشوار می‌کنند.»
    • سخنرانی در مراسمِ افتتاحِ دوّمین کنگره اتحادیهٔ بین‌المللی سازمان‌های غیردولتی زنانِ مسلمان، ۸ آذر ۱۳۷۶[۱۸]
  • «همه می‌دانیم که از زن زیاد تجلیل کرده‌اند و کلمات ستایش‌آمیزِ فراوانی دربارهٔ او گفته‌اند… تجلیلِ واقعی از زنان این است که برای بهبودِ زندگی آنان راهکارهای مناسب را بیابیم و با کمکِ خودِ آنان، آن راهکارها را عملی کنیم.»
    • سخنرانی به مناسبت سالروز میلاد حضرت زهرا، استادیوم شهید شیرودی تهران، ۲۶ مهر ۱۳۷۶،[۱۹]
  • «مردمِ ما همواره در انتظارِ قهرمان هستند امّا مردم باید باور کنند که قهرمان خودشان هستند و نیروی نجات‌بخش در درونِ خودشان نهفته است؛ باید قدرتِ خود را باور کنند و ابرازِ وجود کنند.»
    • سخنرانی در دیدار با اعضای شورای مرکزی حزب کارگران سازندگی، ۲۱ مرداد ۱۳۷۷[۲۰]
  • «انقلاب به همه مسلمانان و عزت‌طلبان و استقلال‌جویان تعلق دارد و ایران متعلق به همه ایرانیانی است که به این نظام و کشور دلبسته‌اند و سربلندی آن را می‌خواند. ما برای اعتلای انقلاب اسلامی و سرافرازی ایران به همهٔ نیروها، اندیشه‌ها، سلیقه‌ها و مهارت‌ها نیازمندیم.»[۲۱]

۱۹۹۸[ویرایش]

دی ۱۳۷۷ تا دی ۱۳۷۸

Colored dice with white background
ملّتِ ما ملّتِ بزرگی است و در زمینهٔ حاکمیّت بر سرنوشتِ خویش تجربهٔ کمی دارد. من انقلابِ اسلامی را آغازِ دورانِ حاکمیّتِ مردم بر سرنوشتِ خویش می‌دانم...
Colored dice with white background
ممکن است کسانی، به دلیلِ مشکلاتِ تاریخی و ذهنی، نتوانند این حقیقت را درک کنند که مردم باید بر سرنوشتِ خودشان حاکم باشند.
Colored dice with white background
جوان باید آگاهانه و مختارانه در فرایند رشد و توسعه حضور داشته باشد. با چنین دیدگاه نو و به کمک توان و اندیشه پویای نسل جدید، یقیناً می‌توان آینده‌ای به مراتب بهتر و درخشان تر برای قرن آتی رقم زد.
Colored dice with white background
رشد یک فرایند اجتماعی است، یعنی شخصیّتِ انسان در ارتباطاتِ اجتماعی رشد می‌کند و رشدِ عقلانی، عاطفی و مهارتی انسان در گروِ حضورِ او در جامعه و درگیریِ او با مسائل اجتماعی است. با استعدادترین و باهوش‌ترین انسان‌ها را اگر از حضور در جمع و درگیری با مسائلِ اجتماعی محروم کنیم، رشد نخواهند کرد و یا دست‌کم رشدِ آنان موزون نخواهد بود.
  • «ما در عرصهٔ ادارهٔ جامعه و استقرار یک نظامِ خوب و منسجم نیز نتوانسته‌ایم یکدیگر را یاری کنیم. ما آدم‌های بسیار کم تحمّلی هستیم و این کم تحمّلی ناشی از یک بیماری تاریخی است. مردمِ ما در سرنوشتِ خودشان نقشی نداشته‌اند و همیشه از بیرون و از بالا برایشان تعیین تکلیف می‌شده است. بنا بر این به نظام و حکومت دلبستگی نداشته‌اند و هر کسی می‌کوشیده گلیمِ خود را از آب بیرون بکشد. استقرارِ نظام‌های غیرِ مردمی، یعنی نظام‌هایی که از متنِ خواستِ مردم بر نمی‌آیند، سبب شده است که مردمِ ما به یک نوع انزواء دچار بشوند و همبستگی اجتماعی، که از مهمترین دستوراتِ اسلامی است، موردِ غفلت قرار بگیرد. امروز هم ما نمی‌توانیم همدیگر را تحمّل کنیم و خیال می‌کنیم مخالفِ همدگیر بودن یعنی با همدیگر دعوا کردن. ما نمی‌توانیم مثلِ آدم‌های منطقی رفتار کنیم و در عینِ مخالفت، با همدیگر کار کنیم. البتّه تقصیر نداریم، امّا این وضعیّت کارِ حکومت‌های مردمی را دشوار می‌کند.»
    • سخنرانی در دیدارِ با اعضای تیم ملّی فوتبال، ۱۳ تیر ۱۳۷۷،[۲۲]
  • «ما باید یاد بگیریم که انسانیّت حکم می‌کند برای رفعِ اختلافِ نظرهایمان با یکدیگر صحبت کنیم. ما باید برای حلِّ اختلافاتمان قاعدهٔ بازی داشته باشیم و چنین نباشد که هر کس بکوشید نظر و سلیقهٔ خود را به هر قیمتی بر جامعه و دیگران تحمیل کند. قانون، ضابطهٔ بازی ماست. اتفاقاً شما ببینید در سطحِ جامعهٔ ما چقدر بی حوصلگی و بی تحمّلی وجود دارد. ما انتقاد را با دشنام اشتباه گرفته‌ایم، مخالفت انسانی و حاکم کردنِ منطق بینِ خودمان را با تعارض و درگیری اشتباه گرفته‌ایم.»
    • سخنرانی در دیدارِ با اعضای تیم ملّی فوتبال، ۱۳ تیر ۱۳۷۷،[۲۳]
  • «البتّه ملّتِ ما ملّتِ بزرگی است و در زمینهٔ حاکمیّت بر سرنوشتِ خویش تجربهٔ کمی دارد. من انقلابِ اسلامی را آغازِ دورانِ حاکمیّتِ مردم بر سرنوشتِ خویش می‌دانم. ممکن است کسانی، به دلیلِ مشکلاتِ تاریخی و ذهنی، نتوانند این حقیقت را درک کنند که مردم باید بر سرنوشتِ خودشان حاکم باشند.»
    • سخنرانی در دیدارِ با اعضای تیم ملّی فوتبال، ۱۳ تیر ۱۳۷۷،[۲۴]
  • «ما نیازمندِ وحدتِ ملّی هستیم. ما مشکلاتِ زیادی داریم و در همهٔ عرصه‌ها به همبستگی و همدلی نیازمندیم. معنای همبستگی و همدلی عدمِ اختلاف در جامعه نیست، بلکه یادگرفتنِ این نکته است که چه باید کرد تا اختلاف‌ها مانعِ رسیدن به هدف‌های بلند نشوند. همهٔ ما خواستارِ سربلندِ ایرانیم … همهٔ ما خواستارِ پیشرفتیم … این‌ها وجوهِ مشترکِ ماست. فقط بدخواهان و بددلانی که هیچ چیز جُز خودشان را نمی‌بینند، حاضرندِ مصالحِ ملّی را فدای منافعِ گروهی و منافعِ شخصی شان بکنند…»
    • سخنرانی در دیدارِ با اعضای تیم ملّی فوتبال، ۱۳ تیر ۱۳۷۷،[۲۵]
  • «دیانت با فطرتِ انسان سازگار است و بدبخت‌ترین انسان، کسی است که دین ندارد. حتّی از لحاظِ جامعه‌شناسی هم، حذفِ عنصرِ دین از جامعه یعنی گرفتنِ مهم‌ترین اساسِ هویّتِ جمعی از یک جامعه… .»
    • سخنرانی در دیدار با اعضای شورای مرکزی جمعیّتِ مؤتلفه اسلامی، ۱۸ مرداد ۱۳۷۷[۲۶]
  • «بیاییم همگی علیه نسل‌کشی، تجاوز و تحقیر انسان در گوشه گوشهٔ جهان، دست اتحاد به هم بدهیم و جلوی فاجعه‌های ننگینی که از جمله در فلسطین و افغانستان و کوزوو و در بسیاری از نقاط آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین، چهرهٔ انسانی این قرن را سیاه کرده است، بگیریم.»
    • سخنرانی در مجموع عمومی سازمان ملل متحد، ۳۰ شهریور ۱۳۷۷/ ۲۱ سپتامبر ۱۹۹۸[۲۷]
  • «در بیت المقدس، ادیان بزرگ می‌توانند در کنار یکدیگر به طورمسالمت آمیز زندگی کنند و سلطهٔ حکومت اسرائیل در آنجا مخالف این همزیستی و همدلی است. فلسطین خانهٔ فلسطینینان (اعم از مسلمان و مسیحی و یهودی) است نه آزمایشگاه هوس‌های خشونت‌آمیز صهیونیست‌ها
    • سخنرانی در مجموع عمومی سازمان ملل متحد، ۳۰ شهریور ۱۳۷۷/ ۲۱ سپتامبر ۱۹۹۸[۲۸]
  • «تروریسم، محصول نومیدی و پوچ‌انگاری (نیهیلیسم) است و در جهانی که بر مدار قهر و غلبه می‌چرخد، مبارزه جدی با تروریسم از حد حرف و شعار جلوتر نخواهد رفت. مبارزه واقعی با تروریسم باید همراه با مبارزه برای عدالت باشد.»
    • سخنرانی در مجموع عمومی سازمان ملل متحد، ۳۰ شهریور ۱۳۷۷/ ۲۱ سپتامبر ۱۹۹۸[۲۹]
  • «ما به صراحت اعلام می‌کنیم که به اقتضای موازین دینی و اخلاقی فرهنگی خود، با تروریسم در کلیهٔ اشکال آن مخالفیم و با آن به جد مقابله خواهیم کرد.»
    • سخنرانی در مجموع عمومی سازمان ملل متحد، ۳۰ شهریور ۱۳۷۷/ ۲۱ سپتامبر ۱۹۹۸[۳۰]
  • «بپذیریم که قَیِّم جوانان نیستیم و جوان باید آگاهانه و مختارانه در فرایند رشد و توسعه حضور داشته باشد. با چنین دیدگاه نو و به کمک توان و اندیشه پویای نسل جدید، یقیناً می‌توان آینده‌ای به مراتب بهتر و درخشان تر برای قرن آتی رقم زد.»
    • سخنرانی در مجموع عمومی سازمان ملل متحد، ۳۰ شهریور ۱۳۷۷/ ۲۱ سپتامبر ۱۹۹۸[۳۱]
  • «من از ایران سرفراز آمده‌ام، به نمایندگی از ملتی بزرگ و پرآوازه که از ده‌ها قرن پیش، صاحب تمدن بوده و پس از پذیرش آیین اسلام در تأسیس و بسط تمدن اسلامی نقش ممتاز داشته است، ملتی که با تکیه بر غنای فرهنگی و انسانی خویش تندبادهای سخت خودکامگی و تحجر و نیز خودباختگی در برابر دیگران را از سر گذرانده و در دوران جدید تاریخی‌اش، پیشتاز تأسیس جامعه مدنی و نظام مشروطیت در شرق جهان بوده، هر چند که در اثر دخالت بیگانگان و نیز کم‌تجربگی، در این آزمون، ناکامی‌هایی داشته است. ملتی که یکی از طلایه‌داران مبارزه با استعمار و منادی استقلال بوده، هرچند نهضت ملی او با کودتای خارجی شکست خورده است و ملتی که صاحب انقلابی مردمی است؛ انقلابی که نه با کودتا و زور اسلحه آتشین، که با سلاح «کلام» و «ارشاد» بر رژیم کودتا پیروز شده است و در مسیر تجربه نوین خود، جنگ تحمیلی هشت ساله و فشارها و تحریم‌ها و تهمت‌های گوناگون را تحمل کرده و بزرگ‌ترین قربانی تروریسم، این پدیده شوم و نفرت‌انگیز قرن بیستم بوده است.»
    • سخنرانی در مجموع عمومی سازمان ملل متحد، ۳۰ شهریور ۱۳۷۷/ ۲۱ سپتامبر ۱۹۹۸[۳۲]

۱۹۹۹[ویرایش]

دی ۱۳۷۸ تا دی ۱۳۷۹

  • «شکل و مضمونِ اختلافات هم به دستورات و بخشنامه‌های ما ربطی ندارد؛ ما نمی‌توانیم بگوییم جامعه چه اختلافاتی داشته باشد، چه اختلافاتی نداشته باشد؛ چگونه فکر کند، چگونه فکر نکند. فکر با دستور تحقّق پیدا نمی‌کند. اگر اختلاف وجود دارد بخشی از سنّتِ الهی است: «و لن تجد لسنّة الله تبدیلا»]فتح، ۲۳[. اختلاف در آرای بشر، اختلاف در سلیقه‌های بشر، اختلاف دربرداشت‌های بشر یک امرِ طبیعی تکوینی است و نمی‌شود با آن مبارزه کرد.»
    • سخنرانی در جمع اعضای جبههٔ مشارکت ایران اسلامی، ۲۰/۳/۱۳۷۸
  • «وقتی دو اندیشه در مقابلِ هم قرار می‌گیرند همدیگر را کامل می‌کنند زیرا دو اندیشهٔ مشابه با همدیگر روبرو نمی‌شوند. مهم این نیست که اندیشه‌ها روبروی همدیگر قرار نگیرند، مهم این است که تقابلِ اندیشه‌ها به معنای تضاد، تعارض و ستیز نباشد.»
    • سخنرانی در دیدار با رؤسای هیئت شرکت کننده در سمینارِ گفتگوی تمدن‌ها، تهران. ۱۴ اردیبهشت ۱۳۷۸[۳۳]
  • «ما مسلمانان باید با تکیه بر مواردِ اشتراکِ خود، که فراوان هم هست، برای کاهش مواردِ اختلاف خود تلاش کنیم. من معتقدم که بخشِ قابلِ توجهی از اختلافاتِ موجود، یعنی اختلافات فقهی، کلامی و فرهنگی، قابلِ رفع است. عمدهٔ این اختلافات از سوی کسانی ایجاد شده که وحدت و همبستگی جهانِ اسلام را نمی‌خواستند یا اگر مخلوقِ آن نیست، آن‌ها دست‌کم به اختلافاتِ طبیعی دامن زده‌اند. این اختلافات قابلِ رفع است، برخی اختلافات هم طبیعی است، چرا که انسان‌ها متفاوت هستند و همه یکسان فکر نمی‌کنند و برداشت‌های یکسان ندارند.»
    • سخنرانی در دیدار با رؤسای هیئت شرکت کننده در سمینارِ گفتگوی تمدن‌ها، تهران. ۱۴ اردیبهشت ۱۳۷۸[۳۴]

۲۰۰۰[ویرایش]

دی ۱۳۷۹ تا دی ۱۳۸۰

ما نیازمند همزیستی در فضای یک زندگی سالم، متفکرانه و سرافراز هستیم.
  • «آینده از آنِ ملّتهای فرهیخته و خردمند و شجاع و تلاش‌گر است.»
    • سخنرانی در دانشگاه پکن، چین؛ ۳ تیر ۱۳۷۹ [۳۵]
  • «تمدّن‌ها آنگاه که با خود بیگانه شوند با دیگری نیز بیگانه می‌شوند، زیرا تنها کسانی می‌توانند دیگری را دریابند که خود را دریافته باشد.»
    • سخنرانی در دانشگاه پکن، چین؛ ۳ تیر ۱۳۷۹ [۳۶]
  • «در تاریخِ پُرافتخارِ ما، اگر هیچ چیزی جز تعیینِ نقطهٔ تعادلِ بهاری به عنوانِ اوّل سال - که اختصاص به ما ایرانیان دارد - نبود، کافی بود که به هوشمندی، سلیقه، زیبایی شناسی و روحیهٔ متعادل و درست اندیش و درست جوی ایرانی پی ببریم.»
    • ۱۰/۱/۱۳۷۹، روزنامهٔ همشهری، شمارهٔ 2080[۳۷]
  • «این شعار بی‌خودی است، خواهش می‌کنم آرام باشید، احساساتی نشوید و شعار مرگ ندهید، ما نیازمند زندگی هستیم.»
    • در پاسخ به آن دسته که شعار «مرگ بر ضدِّ رئیس‌جمهور» داده‌اند[۳۸]
  • «ما نیازمند همزیستی در فضای یک زندگی سالم، متفکرانه و سرافراز هستیم[۳۹]

۲۰۰۱[ویرایش]

دی ۱۳۸۰ تا دی ۱۳۸۱

  • «کتاب مانندِ بسیاری از اصحابِ خیر و اندیشه و فکر و معنویّت در طولِ تاریخ مظلوم بوده است.»
    • منبع: روزنامهٔ همشهری، شمارهٔ ۲۳۹۷، ۱۸/۲/۸۰ صفحات ۱ و ۲
  • «کسانی که قدرت، حکمت و ثروت خود را مرهونِ ناآگاهی و تسلیمِ بی چون-و-چرای انسان‌های دیگر هستند، همواره برای کارهای خود توجیهات فراوان دارند و به همین دلیل سفسطه و مغلطه در طولِ تاریخ میدان بسیار گسترده‌ای داشته است.»
    • منبع: روزنامهٔ همشهری، شمارهٔ ۲۳۹۷، ۱۸/۲/۸۰ صفحات ۱ و ۲
  • «در جامعه‌ای که معرفت و اندیشه غریب است، کتاب نیز مظلوم است و ارجی ندارد.»
    • ۱۷/۲/۱۳۸۰ در نمایشگاهِ بین‌المللی کتابِ تهران، منبع: روزنامهٔ همشهری، شمارهٔ ۲۳۹۷، ۱۸/۲/۸۰ صفحات ۱ و ۲
  • «اگر فضای باز و اندیشه با اندیشه و منطق با منطق روبرو شود، اندیشه‌های سست و ضعیف در برابرِ تفکّراتِ نیرومند کنار می‌روند. امّا اگر جلوی اندیشه و آزادی را گرفتیم، اندیشه زیرزمینی خواهد شد.»
    • ۱۷/۲/۱۳۸۰ در نمایشگاهِ بین‌المللی کتابِ تهران، منبع: روزنامهٔ همشهری، شمارهٔ ۲۳۹۷، ۱۸/۲/۸۰ صفحات ۱ و ۲
  • «اندیشه را همواره باید در برابر اندیشه قرار دهیم تا اندیشه جز با اندیشه روبرو نشود.»
    • ۱۷/۲/۱۳۸۰ در نمایشگاهِ بین‌المللی کتابِ تهران، منبع: روزنامهٔ همشهری، شمارهٔ ۲۳۹۷، ۱۸/۲/۸۰ صفحات ۱ و ۲
  • «مردم نپندارند فقط در جمهوری اسلامی به نام دین و فلسفه گاه سفسطه‌های بزرگ می‌شود، همواره در طول تاریخ سفسطه رواج داشته و بسیاری از ناروایی‌ها با استفاده از آن‌ها توجیه می‌شود.»
    • ۱۷/۲/۱۳۸۰ در نمایشگاهِ بین‌المللی کتابِ تهران، منبع: روزنامهٔ همشهری، شمارهٔ ۲۳۹۷، ۱۸/۲/۸۰ صفحات ۱ و ۲
  • «ما خواهان استقلال، آزادی و پیشرفت هستیم، اما برپایهٔ هویت دینی، هویت فرهنگی و هویت ملی خویش و هویتی که برپایه آن، استقلال و آزادی را بنا کنیم.»[۴۰]
  • «از آنجا که فکر، پرسش، چرا و چون‌‏ کردن‌‏ و دغدغه‌‏ ی خاطرداشتن‌‏ را از ذات انسان نمی‌توان گرفت؛ در جایی که آزادی نباشد، اندیشه زیرزمینی خواهد شد. هنگامی که فکر زیرزمینی شد، از معرض انتقاد دور شد و به ضدِّ فکر تبدیل خواهد شد.»[۴۱]

۲۰۰۲[ویرایش]

۱۱ دی ۱۳۸۰ تا ۱۱ دی ۱۳۸۱

  • «همهٔ ما ریشهٔ زرتشتی داریم.»
    • پیش از پرسشِ «فرهنگ مهر» از او، به هنگام حضور در نیویورک[۴۲]

۲۰۰۳[ویرایش]

۱۱ دی ۱۳۸۱ تا ۱۱ دی ۱۳۸۲

۲۰۰۴[ویرایش]

۱۱ دی ۱۳۸۲ تا ۱۱ دی ۱۳۸۳

Colored dice with white background
قدرت باید توسط مردم مهار شود و جلوی خودسری‌های قدرت گرفته شود. مردم‌سالاری دستاورد کمی نیست. حاصل رنج، مشکلات، دربه‌دری‌ها، تحقیرها و توهین‌هایی بوده است که انسان در طول تاریخ دیده است.
Colored dice with white background
Colored dice with white background
هر کس نگران امروز و فردای ایران است باید نسبت به بنیان‌های دموکراسی، که مجلس، حق انتخاب شوندگی و حق انتخاب‌کنندگی از جمله آنهاست، حساس و هوشیار باشد، در این صورت است که آحاد ملت نیز با امید به آینده به ارتقای توانمندی‌های جامعه می‌اندیشند.
  • «ایران عزیز، آفتاب درخشان تمدن و فرهنگ در آسمان تاریخ بشری و زادگاه زنان و مردان مؤمن و آزاده‌ای که باید فردای این میهن عزیز را زیباتر، آبادتر و آزادتر از گذشته بسازند. ایرانگردی را ترویج کنیم و نیاز جهانگردان را برای دیدار از ایران سرفراز برآوریم.»[۴۴]
  • «ما نیازمند نوآوری فرهنگی و دینی هستیم تا بتوانیم، از موضع قدرت با دنیا روبرو شویم.»[۴۵]
  • «سیاستمداران مهمان تاریخ هستند و دیر یا زود از سر سفره تاریخ برخواهند خواست.»[۴۶]
  • «کودکی و نوجوانی همه‌اش خاطره و حادثه است. واقعاً نمی‌شود شیرین‌ترین و تلخ‌ترین آنها را انتخاب کرد. خاطرات شیرین و تلخ فراوانی دارم.»[۴۷]
  • «در جهان امروز تحمل نکردن یکدیگر به تاریخ پیوسته است. این شیوه‌ای نیست که دوام بیاورد، در طول تاریخ حکومت‌هایی که تحمل دیگری را نداشتند، به نابودی محکوم شده‌اند.»[۴۸]
  • «هویت ملی ما ریشه‌اش اسلام است و در فرهنگ ما معیارهای اسلامی از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند، در واقع هویت ملی در صورتی زنده می‌ماند که خاطره ملی زنده باشد.»[۴۹]
  • «ما با هر کسی که بخواهد آزادی را محدود کند، مبارزه می‌کنیم.»[۵۰]
  • «معیارهای دموکراسی، کالاهای آمادهٔ صادرات نیستند. استقرار دموکراسی یک روند است، نه یک انقلاب.»[۵۱]
  • «این حق را نمی‌توان از ملت ایران که بایستگی و شایستگی نیل به پیشرفت و توسعه همه‌جانبه را دارد، دریغ داشت. من با صراحت می‌گویم، کوتاهی در برابر حقوق اساسی ملت و پیشبرد مردم‌سالاری دینی، جز از دست دادن فرصت توسعه کشور و پذیرفتن تهدید زوال ظرفیت‌های ملی نتیجه‌ای ندارد.»[۵۲]
  • «هر کس نگران امروز و فردای ایران است باید نسبت به بنیان‌های دموکراسی، که مجلس، حق انتخاب شوندگی و حق انتخاب‌کنندگی از جمله آنهاست، حساس و هوشیار باشد، در این صورت است که آحاد ملت نیز با امید به آینده به ارتقای توانمندی‌های جامعه می‌اندیشند.»[۵۳]
  • «اسلام از تعقل و خردورزی و نوآوری در عمل، استقبال می‌کند؛ ولی متأسفانه ادیان در طول تاریخ، دچار آفت قداست زدگی ظواهر دین به جای تعقل و توجه به محتوای دین شده‌اند.» ۲۹ اردیبهشت ۱۳۸۳، روزنامهٔ جام جم،[۵۴]
  • «فقط دیکتاتورها هستند که غیرِ خودشان را قبول ندارند.» (آذر ۱۳۸۳)[۵۵]
  • «ما اشغال، ترور و سرکوب را به هر نامی که باشد، محکوم می‌کنیم.»[۵۶]
  • «آنچه که امروز در فلسطین می‌گذرد را نمی‌توان به حساب یهودی و مسلمان گذاشت، بلکه آن ناشی از یک نوع گرایش نژادپرستانه است که هم به فلسطین و هم به دین یهود ظلم می‌کند … ما خواهان زندگی صلح‌آمیز برای پیروان ادیان اسلام، مسیحیت و یهود درس فلسطین هستیم.»[۵۷]
  • «پیامبران ماندگاران‌اند، چنان‌که فیلسوفان، عالمان، هنرمندان؛ ولی صاحبان قدرت که در دوران خویش زندگی‌شان دارای زرق و برق بوده است، در تاریخ مدفون می‌شوند. کجایند آنان که روزی داعیهٔ خدایی داشتند. آنچه از آنان مانده جسد بی‌جان مومیایی شده‌ای است.»[۵۸]
  • «قدرت باید توسط مردم مهار شود و جلوی خودسری‌های قدرت گرفته شود. مردم‌سالاری دستاورد کمی نیست. حاصل رنج، مشکلات، دربه‌دری‌ها، تحقیرها و توهین‌هایی بوده است که انسان در طول تاریخ دیده است.»[۵۹]
  • «قدرتمندانی که قدرت خود را از مردم نگرفته و برای مردم نیستند، بلکه [قدرتشان را ] در مقابل مردم بکار می‌گیرند، حتی دین، علم و هنر و همه معنویات را در جهت قدرت خویش و تحقیر دیگران به کار می‌گیرند و کوشیده‌اند تا تاریخ را تحریف و تاریخ‌سازی کنند و رذایل خود را در جامه فضائل بپوشانند، با گذشت زمان مورد قضاوت تلخ و سخت و بیرحمانه تاریخ واقعی قرار خواهند گرفت.»[۶۰]
  • «اگر درست و صادقانه و مجدانه به جمهوری اسلامی آن گونه که در قانون اساسی ما آمده پای‌بند باشیم، این نظام می‌تواند برای جهان اسلام الگوی مناسبی باشد. با این حال کارهای زیادی مانده است که ما انجام نداده‌ایم.»[۶۱]
  • «اگر خدای ناخواسته عرصه بر مردم تنگ شود، هم به ملت و نظام جفا شده است و هم خسارتهای بسیاری به بار خواهد آورد که جبران آن بسیار دشوار است.»[۶۲]
  • «یک ربع قرن از پیروزی انقلاب اسلامی گذشته است، حال باید بر روی این واقعهٔ عظیم بررسی شود و نقاط ضعف و قوت آن شناخته شود. مردم ما مطالباتی دارند که باید به آن توجه شود و ما باید در کنار رسیدگی به مطالبات مردم به توسعه، سرمایه‌های انسانی، اسلام و هویت فرهنگی نیز بپردازیم تا روحیهٔ مردم را بالا نگه داریم .»[۶۳]
  • «بازداشتن جوان از نیازهای طبیعی‌اش و سختگیری بی‌مورد نسبت به آن که متأسفانه در جوامع سنتی و جوامعی که حکومت‌های توتالیتر دارند، رواج دارد سبب گسترش فقر، فساد، اعتیاد، مهاجرت و مشکلات عدیده دیگری خواهد شد.»[۶۴]
  • «شور اشتیاقی که در جوانان ما بعد از دوم خرداد بوجود آمد من قدری نگران هستم که مبادا این شور و اشتیاق به ضد خودش تبدیل شود.»[۶۵]
  • «با زور نمی‌توان جامعه را اخلاقی کرد و افراد رانمی توان با زور به بهشت برد، دین یک محتوا و یک قالب دارد و بزرگترین تخریب دین این است که محتوای دین را به نفع قالب آن از بین ببریم.»[۶۶]
  • «در جمهوری، قدرت امری زمینی و بشری است اما دربرداشت انحرافی از دین، قدرت امر مقدس و چون و چرا ناپذیر و این نادیده گرفتن اراده مردم است.»[۶۷]
  • «کسانی که خواستار جمهوری هستند مطمئن باشند، «جمهوری سکولار» در این کشور برقرار نخواهد شد.»[۶۸]
  • «چرا مردم ایران حق نداشته باشند قدرتمند شوند؟ شما ملت ایران برای اینکه پیشرفت نکنید مورد فشار قدرت‌های بزرگ هستید.»[۶۹]
  • «آمدن من در درون جمهوری اسلامی بود و نیامده بودم که جمهوری اسلامی را عوض کنم چرا که آن را دستاورد مردم می‌دانم.»[۷۰]
  • «قانون اساسی با وجود عیوب ظرفیتهای نهفته‌ای دارد که عملی نشده و باید اجرا شود.»[۷۱]
  • «رئیس جمهوری حق ندارد به صورت اپوزیسیون نظام در عرصه حضور داشته باشد.»[۷۲]
  • «یک انسان حق دارد اپوزیسیون باشد و حق دارد حتی بنیاد یک نظام را نقد کند ولی حق ندارد درون نظام بیاید و با استفاده از ساز و کارهایش بخواهد تغییرش دهد.»[۷۳]
  • «این که من در تاریخ بمانم یا نمانم مهم نیست. مهم این است که حرکتی که مردم ما در ۱۵۰ سال گذشته انتخاب کرده است [اصلاحات] و نیز نقشی که دین اسلام با بینش اصلاحی در این حرکت داشته است بتواند جامعه را به سرمنزل مقصود برساند.»[۷۴]
  • «زمانی می‌گفتند که نامی از جمهوری نبرید و بر حکومت اسلامی تأکید داشتند اما امروز گفتمان مردم سالاری گفتمان غالب است و هیچ‌کس نمی‌تواند خارج از آن صحبت کند.»[۷۵]
  • «اینکه آمریکا توقع داشته باشد ما به عنوان مجرم پشت میز مذاکره بنشینیم و ایشان تعیین کننده موارد مذاکره باشد و بعد هم پیش شرط داشته باشد، باید بپذیرد که هیچ کشور مقتدر و آبرومندی آن را قبول نخواهد کرد. آمریکا مانند سایر کشورهاست و باید از سلطه دست بردارد.»[۷۶]
  • «حجاب از نظر اسلام مورد قبول است و ما هم باید دغدغه عفت و عفاف جامعه را داشته باشیم. اما آیا شما را به خدا دروغ و تهمت و سوءاستفاده مالی به انگیزه‌های سیاسی و بردن آبروی افراد و بازداشت کردن و گرفتن اینها برای زده شدن جامعه و خصوصاً نسل جوان از اسلام موثرتر است یا خدای نکرده برخی مسائلی که وجود دارد در اولویت نیستند.»[۷۷]
  • «باید یاد بگیریم که نقد براندازی نیست و براندازی هم نقد نیست. این اشتباه تاریخی است که نقد به معنی براندازی تفسیر شده است.»[۷۸]
  • «آنچه در قرن بیستم با عنوان علل انحطاط مسلمین و د لایل عقب‌ماندگی ما ایرانیان و عرب‌ها و ترک‌ها و سایر اقوام مسلمان گفته و نوشته‌اند به وضوح ناکافی، غیردقیق، ناکارآمد، غیرمنطقی و غیرعلمی است.»[۷۹]
  • «در نظامی که امام (ره) به آن اعتقاد داشت حتی یک زندانی سیاسی و مطبوعاتی هم نباید وجود داشته باشد و همه با هم باید سعی کنیم آنچه که در اسلام و قانون اساسی هست با اعمال سلایق افراد از بین نرود.»
  • «اگر دوستدار انقلاب اسلامی هستیم و به مشروطیت نیز احترام می‌گذاریم، همه باید تلاش کنیم تا بهانه و بهتان «غیردمکراتیک بودن جمهوری اسلامی» را از دست دشمن بگیریم.»[۸۰]
  • «یک معلم برجسته از شاگرد خود نیز می‌آموزد و بدون شک پرسش‌ها، سئوالها و کنکاش‌ها افق تازه‌ای به روی ذهن و جان معلم می‌گشاید».[۸۱]
  • «بزرگترین تشکیلات تروریسم دولتی را در رژیم صهیونیستی شاهد هستیم که نه تنها آنها به تروریست بودن متهم نمی‌شوند بلکه سرکوب و ترور توسط این دولت را مورد تأیید قرار می‌دهند.»[۸۲]
  • «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر پایه اصول تنش‌زدایی، اعتمادسازی، مذاکره و تفاهم متقابل و ترویج روحیه همکاری و همیاری و همچنین گسترش صلح و همزیستی منطقه‌ای و جهانی استوار است.»[۸۳]
  • «دموکراسی نسخه‌ای واحد ندارد، اما نتیجه‌ای واحد دارد: حق اساسی از آن ملت‌هاست، اما هویت تاریخی و توان ملی به شیوه تحقق آن در هر جا تنوع می‌بخشد.»[۸۴]
  • «اگر گفت‌وگوی میان تمدن‌ها بخواهد سرفصل تازه‌ای در جهان و جامعهٔ امروز باشد باید فراتر از بردباری سلبی، درهم‌نگری و همکاری ایجابی بکوشد. در واقع دیگران را نباید فقط تحمل کرد بلکه باید با دیگران کار کرد.»[۸۵]

نامه‌ای به فردا (۲۰۰۴)[ویرایش]

چاپ نخست، ۱۳۸۳ش /۲۰۰۴م

Colored dice with white background
پیشتر گفته‌ام و بازمی‌گویم؛ خواست تاریخی مّلت ما که دست کم در دو سدهٔ گذشته بارها در جنبش‌ها و قیام‌های دینی-اجتماعی-سیاسی بازتاب یافته…
Colored dice with white background
در این سه شعار متجّلی است: «آزادی، استقلال و پیشرفت».
  • «کویر در نگاهِ اول، تجلّی خشونت، خشکی، بی آبی و پژمردگی است … پهنهٔ گسترده‌ای که از ریگزارهای بی حدّ-و-مرزِ آن، زندگی را در کامِ خود فرو می‌برد. از آسمانِ کویر، بارانِ آفتاب می‌بارد و از متنِ آن طوفان‌های سهمگینِ شن برمی‌خیزد. امّا کویر را من مظهرِ زندگی، تلاش، صبوری و سازندگی می‌دانم؛ که نومیدی در دلِ دریایی مردان و زنانش غرق و هضم می‌شود و از ناممکن‌ها امکانِ شگفت انگیزِ زندگی پویا برمی‌خیزد. مبارزه آرام با طبیعت سخت و خشن و ناآرام، مردان و زنانِ کویری را چنان پرورده، که لحظه‌ای از زندگی شان تنهی از آفرینندگی و اُمیدآفرینی نیست.»
    • ص ۴
  • «روزِ کویر سوزان است؛ از آتشِ آفتاب در تابستان و سرمای استخوان سوز در زمستان. روزِ بی سایه و آتش زای کویر امّا، شبی را در پی دارد که همهٔ لطافت‌ها و زیبایی‌ها را در خود جای داده است. وقتی شب، حجابِ خورشید از چهره برمی‌دارد، آسمان را در همسایگی خود می‌بینی! چه گویم؟ در شبِ کویر، زمین و آسمان یکی می‌شوند… آسمان به زلالی و شفافی دریای آبِ شییرین است که فقط در وهمِ تو وجود دارد و ستارگان به تو نزدیک اند، آن قدر که با دستانت می‌توانی آن‌ها را صید کنی. شبِ کویر با زبانِ ستاره با تو شاعرانه‌ترین گفتگوها را دارد و چنان جانت را از امید و زیبایی پر می‌کند که سختی و سوزِ روزِ کویر نیز راحت و دلپذیر می‌شود.»
    • ص ۴
  • «اصلاح طلبی به منزلة حدیث دل ملت ایران همچنان پابرجا است، اما این نگرانی هست که کج‌اندیشی‌ها، نابردباری‌ها و کم‌حوصلگی‌ها این گفتمان را به بیرون نظام جهت بدهد؛ تاکنون تمام تلاش این بوده و هست که چنین نشود.»
  • «هیچ قومی نمی‌تواند فارغ از آنچه بر او گذشته است، آیندة خود را برگزیند و آیندة هر قومی نیز در گرو آگاهی، اختیار، انتخاب و اعمال اراده اوست. گذشتة ما گذشتة استبدادزده است و استبدادزدگی درد مزمن و مشترک جامعه ماست. عدم تأمل در این دردِ بزرگ تاریخی همه ما را به بیراهه خواهد برد.»
    • ص ۱۱–۱۲.
  • «ما قرن‌ها محکوم خودکامگی بوده‌ایم، که حتی گاه با دین و فلسفه نیز توجیه شده است. فرهٔ ایزدی -که ریشهٔ خود نشانهٔ هوشمند ی و حکمت و آلای ایرانی است و معتقد است که حکومت از آن خرد و عدالت یا فضیلت است و آنکه برخوردار از فرهٔ ایزدی است، شایستهٔ حکمرانی -در فضای استبدادزده، دچار تحریف بزرگی شده و به این صورت درآمده است که هر کس و ناکس که با زور شمشیر و سرکوب بر جامعه مسلط شد، هم او صاحب فرهٔ ایزدی است. همین تحریف در فرهنگ اسلامی نیز بروز کرد، آنجا که سلطان را سایهٔ خدا می‌دانست و جامعه را خدایی می‌خواست. در نتیجه چنان شد که هر جبار خونخواری «ظل‌الله» نام گرفت و به نام خدا، بندگان خدا را به بردگی کشاند.»
    • ص ۱۱–۱۲.
  • «من همچنان بر سه اصل آزادی در اندیشه، منطق در گفتار و قانون در عمل تأکید می‌کنم و آن را راه حقیقی اسلام و راه امام و مورد قبول وجدان عمیق اکثریت قاطع مردم و به خصوص نخبگان منصف می‌دانم.»
  • «مدعی نیستم که حاصل تلاش‌های ما در دفاع از حقوق ملت در همة زمینه‌ها به فرجام رسیده و در نتیجه ملت به همه آرمان‌های خود دست یافته است، مدعی آنم که راه اصیل مردم‌سالاری و تحقق آرمان‌های تاریخی ملت توقف نخواهد داشت و مردم ما راه اصلاحات را ادامه خواهند داد. بی‌آنکه از دین جدا شوند. ملت ما آزادی و استقلال و پیشرفت را نه در خروج از جمهوری اسلامی که به قیمت گرانی به دست آورده است، و نه در بازگشت به خودکامگی به هرنام، بلکه در سازگار کردن هرچه بیشتر این جمهوری با خواست‌های تاریخی خود و استقرار همه جانبة مردم‌سالاری دینی می‌جوید. آن کس در صحنه خواهد ماند که با مطالبات واقعی مردم همگام شود؛ و واقعیت زمانه بسیاری را همگام خواهد کرد.»
  • «تصور اینکه با حذف جمهوری اسلامی، یک جمهوری مردمی غیر وابسته پدید خواهد آمد، تصوری باطل است که شواهد تاریخی، سیاسی و اجتماعی بطلان آن فراوان است. تصور اعمال حاکمیت دین از راه اجبار و استبداد و نادیدن خواست و رأی مردم نیز، نادرست و نامیسر است. بنیاد و پشتوانة هر نظامی مردم‌اند و مردم ما خواستار جمهوری بیگانه با دین و لائیک نبوده و نیستند. متأسفانه حتی مفاهیم غربی هم، وقتی به یک فضای استبدادزده پا می‌نهند، تحریف هم می‌شوند و اینکه در این سرزمین سکولاریسم نیز مبدل به دین‌ستیزی می‌شود، از این قاعده برکنار نیست».
  • «پیشترها گفته‌ام و باز تکرار می‌کنم خواست تاریخی مّلت ما، که دست کم طی حدود دو قرن گذشته، که بارها در صورت حرکتها و جریانها و نهضتهای دینی و اجتماعی و سیاسی تجّلی یافته در این سه شعار متجّلی است «آزادی، استقلال و پیشرفت».
  • «برای بهروزی ملتِ ما تنها یک راه وجود دارد: استوار کردن مردم‌سالاری برپایهٔ اعتقاد و فرهنگ مردم، و نوسازی فرهنگ دینی و اجتماعی در جهت سازگاری با مردم‌سالاری و تقویت بنیادهای مردم‌سالارانه که در انقلاب اسلامی بوده و در قانون اساسی نیز منعکس شده است.»
  • «باید این پندار غلط را که حاصل یک بیماری تاریخی است از ذهن خود بزداییم که: برای رهایی باید منتظر قهرمان بود. قهرمان شمایید و مسؤولانی شایستة شمایند که خواستِ شما را درک و در جهت آن حرکت کنند.»

۲۰۰۵[ویرایش]

دی ۱۳۸۳ تا دی ۱۳۸۴

  • «تلاش ما این بود که مردم باور کنند میزان، رای ملت است و قدرت امر زمینی است و مشروعیت قدرت منوط به حضور مردم و رضایت آنهاست.»
    • در مراسم وداع، یا سلام خاتمی اول اوت ۲۰۰۵/ دهم مرداد ۱۳۸۴
  • «آنها اسلامی را می‌خواستند که آزادی را ولنگاری می‌دانست. اسلامی را می‌خواستند که مردم‌سالاری را شرک می‌دانست و مخالف را معاند و معاند را برانداز و برای نابودی آن برانداز هر عملی را مجاز می‌دانست. آنها اسلامی را می‌شناختند که تحمل و مدارا را ضد دین می‌دانست و با تحریک احساسات دین‌داران و تئوریزه کردن خشونت و ترور، جوانان متدین و دین‌دار را به اعمال‌خشونت در جامعه ترغیب می‌کرد.»
    • در مراسم وداع، یا سلام خاتمی اول اوت ۲۰۰۵/ دهم مرداد ۱۳۸۴
  • «هیچ وقت نبود که به سفری بروم و با حادثه‌ای روبرو نشوم که همه اعصابم را در خارج از کشور بهم نزند و به جای این که من از مصالح عالی کشور دفاع کنم، ناچار بودم این مسایل را توضیح دهم.»
    • در مراسم وداع، یا سلام خاتمی اول اوت ۲۰۰۵/ دهم مرداد ۱۳۸۴
  • «هر مکتبی که در حال انزواست، به خشونت متوسل می‌شود و نَفَس این تفکر (اسلام تندرو) نیز به شماره افتاده است و در جهان نیز نفس این اسلام به شماره افتاده است.»
    • در مراسم وداع، یا سلام خاتمی اول اوت ۲۰۰۵/ دهم مرداد ۱۳۸۴
  • «امکان یک زندگی بهتر در جهان معاصر ما می‌تواند از طریق گفت‌وگو و هماهنگی و گسترش اصول فرهنگی و مذهبی تضمین شود.»[۸۶]
  • «امروز جهان ما گرفتار بی‌عدالتی و جنگ است. بگذارید آن را با همکاری یکدیگر در جهت صلح، عدالت و آزادی به جهانی مناسب برای بشر تبدیل کنیم.»[۸۷]
  • «عمر ما در این جهان کوتاه و کوتاهتر از آن مسئولیت‌هایی است که بر عهده ما گذارده می‌شود.»
    • آخرین سخنرانی او به هنگام ریاست‌جمهوری دوم در جمع کارکنان نهاد ریاست جمهوری [۸۸]

۲۰۰۶[ویرایش]

دی ۱۳۸۴ تا دی ۱۳۸۵

  • «مسلمانان باید امروز با تمسک به کتاب آسمانی و سنّت دینی خود، مبشّران صلح و امنیت و آزادی و عدالت باشند و قدرت‌های بزرگ نیز نباید با تحریک گروهی که جز حقد و کینهٔ مسلمانان را در سینه ندارند جنگ تبلیغاتی و نظامی علیه مسلمانان را ادامه دهند و خیرخواهان در جهان غرب و جهان اسلام باید بکوشند که در هردو جهان خشونت‌گرایان مغرور و متوهم را منزوی و افکار عمومی را از آنان بگیرند»
    • سخنرانی (۱۹ شهریور ۱۳۸۵) در مدرسهٔ حکومت جان اف کندی هاروارد، آمریکا

۲۰۰۷[ویرایش]

دی ۱۳۸۵ تا دی ۱۳۸۶

Colored dice with white background
میان اسلام و مسیحیت نادرست‌فهمی‌های دیرین وجود دارد، اما عامل اصلی آن دین نیست، بلکه علل آن اقتصادی و سیاسی است که متأسفانه این دلایل از دین استفاده منفی می‌نمایند.
Colored dice with white background
ما باید نادرست‌فهمی‌ها را مهار کنیم. نباید گذاشت که قدرتمندان و سیاستمدران از احساسات دینی به‌صورت زشت استفاده نمایند.
  • «اسکندریه جایگاه تلاقی شرق و غرب است و خط فکری که آتن را به پاریس و ایتالیای دوران رنسانس می‌پیوندند از اسکندریه و بغداد و ری و نیشابور و قاهره و قرطبه می‌گذرد.»[۸۹]
  • «اگر مصر در تاریخ تمدن و فرهنگ بشری، بخصوص تمدن و فرهنگ جایگاه والایی دارد، بدون تردید الازهر در رسیدن مصر به این مقام نقش ممتازی داشته است.»[۹۰]
  • «اگر ایران کفوبی [ مانند ] داشته باشد مصر است و اگر مصر همتائی داشته باشد ایران است … مصر این پایگاه و جایگاه را داشته است و ملت مصر ملتی ارجمند است که در دنیای اسلام تأثیر گذار بوده است. در ۱۵۰ سال گذشته هم واقعاً یکی از کانون‌های مبارزه با استعمار و پیشتازی با حق و حرمت مردم و مبارزه با دخالت خارجی بوده است.»[۹۱]
  • «تجدد آری؛ تقیلد بی چون و چرا از غرب نه
استقلال آری؛ استبداد نه
پیشرفت و توسعه آری؛ بیگانگی با حقوق انسانی نه
مردم سالاری آری؛ نفی ارزشهای متعالی نه
حاکمیت بر سرنوشت آری؛ خود مداری و اسارت در بند قدرتهای بی مهار حاکم نه
آزادی در اندیشه، منطق در گفتار و قانون در عمل آری؛ بی بند و باری، بی مسؤولیتی و بی اعتنایی به ارزشهای اخلاقی و معنوی نه
اتحاد دینی و ائتلاف سیاسی آری؛ ادغام و پذیرش هژمونی مذهبی و قومی نه
نیرومندتر شدن آری؛ تجاوز به دیگران نه
مقاومت خردمندانه آری؛ خشونت و ترور نه.»[۹۲]
  • «امروز باید به هر صورت و قیمتی کشتار و تخریب روزافزون در عراق متوقف شود، باید به هر طریق کوشید تا آتشی که در این کشور برافروخته شده است دامنه‌های بیشتر نگیرد و صحنه‌های خون و جنایت و ویرانگری و برانگیختن احساسات بیش از این امکانات مادی و معنوی این کشور را از بین نبرد.»[۹۳]
  • «مسلمانان در ارتباط با مسئله جهانی سازی تبدیل به مصرف‌کننده شده‌اند و هیچ نقش فعال و مثبتی در دستاوردهای جهانی سازی ندارند. این امر ما را در موقعیت ضعف قرار داده و همزمان مبلغان درگیری ادیان و تمدن‌ها در غرب، خشونت و تروریسم را به اسلام نسبت داده و در رسانه‌های خود فرهنگ اسلام ستیزی را به بهانه جنگ با تروریسم تبلیغ می‌کنند.»[۹۴]
  • «میان اسلام و مسیحیت سوء تفاهم‌های قدیمی وجود دارد، اما عامل اصلی آن دین نیست، بلکه علل آن اقتصادی و سیاسی است که متأسفانه این دلایل از دین استفاده منفی می‌نمایند. ما باید این سوء تفاهم‌ها را مهار کنیم. نباید گذاشت که قدرتمندان و سیاسیون از احساسات دینی به صورت زشت استفاده نمایند.»[۹۵]

۲۰۰۸[ویرایش]

دی ۱۳۸۶ تا دی ۱۳۸۷

  • «مفتخرم که ایرانی هستم و همواره ایرانی خواهم ماند… تلاش برای سربلندی ایران و بالا بردن حرمت ایرانی هدف من است و فکر می‌کنم یکی از موفقیت‌های نسبی دوران مسؤولیتم احساس حرمت ایران از هر قشر و طبقه‌ای در داخل و خارج از مرزهای ایران بود.»[۹۶]
  • «به اعتقاد من تجلّی روح ایرانی چهار جلوه دارد: یکتاپرستی، حقیقت‌جویی، عدالت‌خواهی و در نهایت رواداری؛ چهار مشخصه بارز روح ایرانی نشان می‌دهد روح ایرانی قادر است با وجود اختلاف نظرهایی که با دیگران دارد با آنها همزیستی کند.»[۹۷]
  • «من برای دفاع از اسلام منطق‌مدار، اسلام آزادی‌محور و اسلام انسان‌ساز در برابر تنگ‌نظری و گرایش‌های افراطی که به نام اسلام بهانه به دست دشمنان اسلام داده و راه را برای تسلط بر دنیای اسلام و سرکوب ملت‌ها هموار کرده در حد توانم همواره تلاش کرده و می‌کنم.»[۹۸]
  • «اگر برای پیشرفت جامعه تلاش نشود و به نام اسلام حرمت جامعه شکسته شود، ناخودآگاه بزرگترین خدمت به بداخلاقی و گریز از دین شده است. امری که متأسفانه در سایه حفظ ظواهر و شالوده شکنی به نام دین ضربه‌های بزرگی به دین و اخلاق وارده نموده است.»[۹۹]
  • «مهمترین حقّی که خداوند به مردم داده و در قانون اساسی هم تصریح شده حق حاکمیّت مردم بر سرنوشتشان است. عدالت این است که خود مردم برای سرنوشتشان تصمیم بگیرند و نظام از آراء مردم صیانت کند. عدالت اقتصادی هم از اهمیت به سزایی برخوردار است…»[۱۰۰]
  • «من قطره کوچکی از اقیانوس موج خیز ایمان، عظمت، افتخار و بزرگی ملّت ایران هستم و مطمئن باشید سعی خواهم کرد در حد توانم در خدمت مردم باشم و برای اعتلای نام و حیثیت ایران و ایرانی و دفاع از منافع ملی و زمینه سازی برای پیشرفت همه‌جانبه کشور در عرصه‌های گوناگون اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نهایت تلاش خود را انجام خواهم داد.»[۱۰۱]
  • «به نظر ما که هم اکنون دربارهٔ اصلاحات صحبت می‌کنیم، دین خواستار به کارگیری خرد در همه عرصه‌ها است و پاسدار کرامت انسان و حقوق اساسی اوست. دین به تحول پذیری ذهن و زندگی انسان بر بستر تاریخ اذعان دارد و به تأثیر زمان و مکان در درک و تأمین نیازهای تحول یابنده انسان اعتراف می‌کند و همه اینها با نگاه منصفانه نسبت به متن دین قابل استنباط و درک است.»[۱۰۲]
  • «با اینکه یزدی هستم، جان خود را برای ایران می‌گذارم.»[۱۰۳]

۲۰۰۹[ویرایش]

دی ۱۳۸۷ تا دی ۱۳۸۸

  • «آنچه من پیشنهاد می‌کنم گفت‌وگو میان تمدن‌ها و فرهنگ‌هاست و در اولین گام می‌گویم که نمایندگان فرهنگ‌ها و تمدن‌ها سیاستمداران نیستند، بلکه فیلسوفان، عالمان، هنرمندان و فرهیختگانی هستند که فرهنگ و تمدن را نمایندگی می‌کنند.
در نتیجه گفت و گو را نباید با مذاکره (Negotiation) که عمدتاً میان سیاستمداران صورت می‌گیرد و هدف آن جلب منفعت و دفع ضرر است و در دوران ما و شاید در طول تاریخ به تحمیل خواست و منفعت طرف قدرتمند به طرف ضعیف انجامیده و اگر مذاکره به این صورت به پایان نرسیده است به جنگ انجامیده است، اشتباه کرد.
همچنین گفت و گو با مباحثه (Debate) که معمولاً میان عالمان و مؤمنان بر سر مباحث علمی و اعتقادی صورت می‌گیرد تفاوت دارد.
با گفت‌وگو زبان مشترک پیدا می‌شود و با زبان مشترک، فکر مشترک شکل می‌گیرد و با فکر مشترک، رویکرد مشترک در مقابل جهان و حوادث جهانی به وجود می‌آید. از این رو حاصل گفت‌وگو در نهایت همدلی و همزبانی است.»[۱۰۴]
  • «آمریکا خودش را در مقابل کشورهای اروپایی و صنعتی برادر بزرگ‌تر می‌داند و در برابر جهان سوم و دنیای اسلام هم خودش را ارباب می‌داند و نمی‌تواند دیگران را تحمل کند.»[۱۰۵]
  • «مردم ما حاکمانی می‌خواهند که به آنها دروغ نگویند.
مردم ما حاکمانی می‌خواهند که حاصل کار آنها تورم و رکود نباشد.
مردم ما حاکمانی می‌خواهند که زمینه اهانت به آنها را فراهم نیاورند.
مردم ما حاکمانی می‌خواهند که در عین دفاع از اصول، جلوی تحریم و فشارها را به ایران بگیرند.
مردم ما حاکمانی می‌خواهند که برای پوشاندن ناکارآمدی خود به دروغ و بهتان متوسل نشوند.
مردم ما حاکمانی می‌خواهند که اقدامات به اصطلاح مردمی آنها شائبه خرید رأی نداشته باشد.»[۱۰۶]
  • «ما جمهوری اسلامی می‌خواهیم؛ جمهوری اسلامی که در آن اخلاق و عدالت راستین حاکم است.
جمهوری اسلامی که مردم به آن رأی دادند ضامن استحکام و پایداری خانواده است و زنان را آزاد می‌خواهد.
ما جمهوری اسلامی می‌خواهیم که در آن تبعیض جنسی و نژادی نداشته باشیم.
ما جمهوری اسلامی می‌خواهیم تا عدالت همه‌جانبه در جامعه حاکم شود. تا شاهد عدالت قضایی و به دنبال آن استقرار آزادی اندیشه بدون پرداخت هزینه باشیم و از سوی دیگر عدالت اقتصادی در کشور برپا گردد.»[۱۰۷]
  • «عدالت مورد نظر جمهوری اسلامی با عدالت صدقه‌ای، یعنی گسترش و توزیع فقر فرسنگ‌ها فاصله دارد. ما جمهوری اسلامی می‌خواهیم که در آن از اصول اسلام و ارزش‌های الهی و آرمان‌های انقلاب دفاع شود؛ همزمان دشمن تراشی را نفی خواهیم کرد و تعامل با جهان و بهره‌گیری از امکانات برابر برای پیشرفت کشور را می‌خواهیم.»[۱۰۸]
  • «کسی که از گفت‌وگو صحبت می‌کند، اولاً به حرمت و اهمیت کلام ایمان دارد. ثانیاً از آنجایی که انسان موجودی اجتماعی است، می‌داند که مهم‌ترین وسیله ارتباط که قوام جامعه به آن است، کلام و گفت‌وگوست. وقتی سخن از گفت‌وگو می‌شود سخن از من و دیگری و ما و دیگران است. این من و ما و آن دیگر و دیگران هرکدام عالمی دارند. در صورتی گفت‌وگو میسر و ممکن است که این عالم‌ها به روی هم گشوده باشند.»[۱۰۹]

۲۰۱۰[ویرایش]

دی ۱۳۸۸ تا دی ۱۳۸۹

  • «روزه تنها امساک از آنچه مقتضای هوا و هوس آدمی نیست بلکه مقدمه‌ای برای بالابردن درجه ایمان میزان آگاهی و نیرومندتر کردن اراده انسانی و خداوند هم هدف روزه را تقوای آدمی بیان کرده است.»[۱۱۰]
  • «باید خردمندان خیرخواه جایگزین متوهمان خشونت‌گرا شوند.»[۱۱۱]
  • «کلمه صلح از دل‌انگیزترین و احساس‌برانگیزترین کلماتی است که وجود دارد اما متأسفانه درواقعیت تاریخ؛ کمتر نشانی از صلح می‌بینیم.»[۱۱۲]

۲۰۱۱[ویرایش]

دی ۱۳۸۹ تا دی ۱۳۹۰

Colored dice with white background
ایمانِ ارزشمند، ایمانی است که با انتخاب و خردورزی به دست آید، انتخاب و خردورزی به‌شرط وجود آزادی است.
Colored dice with white background
ما به‌عنوان مسلمان، خواستار آزادی و استقلال و پیشرفتِ سازگار با معیارهای دینی هستیم که نه جنبه‌های ملکوتی و عرفانی زندگی انسان آسیب ببیند و نه جنبه‌های اجتماعی و سیاسی و اقتصادی جامعه.
اصلاح‌طلبان به ایران عشق می‌ورزند و خدمت به ایران و ایرانی را افتخاری بزرگ می‌دانند و برانگیختنِ رویارویی میان اسلام و ایران را امری انحرافی می‌دانند.
  • «رها شدن از بند خواست‌های زمین گیر کننده (نه سرکوب آنها) از امن‌ترین و گشاده‌ترین راه‌های رسیدن به آسمان معنویت است؛ جایی که آدمی از آن دیار آمده و به آن رهسپار می‌شود. روزه هم این راه را می‌نماید و هم توان آدمی را در پیمودن آن نشان می‌دهد و آزادی نیز اگر رهایی از قید هوس خویش و هوای قدرتهای جبار بی مهار است، روزه تجلیگاه آن است.»[۱۱۳]
  • «مهم‌ترین و نخستین تأثیر اندیشیدن به مرگ این است که انسان احساس تعلق و نیاز می‌کند و عزیزترین دارایی‌اش یعنی جان خود را در دست دیگری می‌بیند که روزی آن را به او می‌دهد و روزی دیگر آن را از وی می‌گیرد و لذا در مرگ‌اندیشی است که انسان احساس نیاز و فقر می‌کند.»[۱۱۴]
  • «مرگ‌اندیشی یعنی باور اینکه آدمی در زمان و مکانی نه به اختیار خود به وجود می‌آید و در زمان و مکانی از دنیا می‌رود و آنچه دارد از او گرفته می‌شود. انسان اگر این تفکر را داشته باشد دیگر دچار طغیان نخواهد شد و تواضع پیدا می‌کند.»[۱۱۵]
  • «مهمترین و فوری‌ترین اثرمرگ اندیشی این است که انسان احساس نیاز و وابستگی به جایی می‌کند. احساس اینکه صاحب هیچ چیز نیست و آنچه را که دارد از جای دیگر آمده و یک روز آن را از او خواهند گرفت (گرچه بصورت دیگری زندگی او تداوم خوهد یافت).»[۱۱۶]
  • «ما به عنوان مسلمان خواستار آزادی و استقلال و پیشرفت سازگار با معیارهای دینی هستیم که نه جنبه‌های ملکوتی و عرفانی زندگی انسان لطمه ببیند و نه جنبه اجتماعی و سیاسی و اقتصادی جامعه[۱۱۷]
  • «نگرانی من از این است که بنیادهای دینی در جامعه ما به شدت لرزان شود. منهای جناح‌بندی‌های سیاسی و برد و باختهای مقطعی نسبت به اصل تفکر دینی و دین در جامعه ما تردیدهایی ایجاد شده و با کمال تأسف برخی رفتارها و سیاست‌ها باعث تشدید این مسئله می‌شود. باید به این مسائل پرداخت و نباید مسائل سیاسی باعث غفلت از این خطر بزرگ و گسترش آن شود.»[۱۱۸]
  • «نگرانی‌ام از این است ما در این موقعیتی که هستیم، خدای نکرده به خاطر رفتارهای نادرستی که هست خیزش بعدی که بروز و ظهور پیدا می‌کند دیگر به طرف اسلام و نظام اسلامی نباشد.»[۱۱۹]
  • «انسان آزادی توأم با گرسنگی را بر سیری با استبداد ترجیح می‌دهد.»[۱۲۰]
  • «ایمان ارزشمند ایمانی است که با انتخاب و خردورزی به دست آید و انتخاب و خردورزی منوط به وجود آزادی است.»[۱۲۱]
  • «امروز هیچ‌کس نمی‌تواند جلوی حرف حق و یا ناحق را بگیرد. تعبیر انفجار اطلاعات درست است و انقلاب سایبری و انقلاب الکترونیکی کل مرزها را برداشته است و اینکه برخی حکومت‌ها و نظام‌ها خیال کنند که با ایجاد محدودیت‌ها و بخشنامه و دستور می‌توانند بین دنیای اطلاعات و ذهن ملت‌ها دیوار ایجاد کنند خیال باطلی است.»[۱۲۲]
  • «اصلاح‌طلبان که به نظام و جمهوری اسلامی پای‌بندند و در متن نظام جمهوری اسلامی حرمت و کرامت انسان ایرانی را می‌طلبند، به ایران نیز عشق می‌ورزند و خدمت به ایران و ایرانی را افتخاری بزرگ می‌دانند و القاء تقابل میان اسلام و ایران را امری انحرافی می‌دانند.... بیاییم بررسی کنیم مردمی که به جمهوری اسلامی رأی دادند به چه چیزی رأی داده‌اند؟»[۱۲۳]
  • «بشر امروز می‌گوید: من انسانم دارای حرمت و کرامتم و حق دارم و مهمترین حق هم، حق حاکمیت بر سرنوشتم می‌باشد.»[۱۲۴]
  • «یکی از بهترین خاطرات من سال ۸۳ بود که در دانشگاه تهران به عنوان رئیس جمهور و رئیس شورای عالی امنیت ملی و دومین مقام کشور صحبت می‌کردم و دانشجویان اعتراض‌های تندی کردند؛ و من مطمئن بودم جوانی که بلند شده و اعتراض می‌کند ذره‌ای نگران نیست که بیرون از این در با او برخورد خواهد شد. .»[۱۲۵]
  • «یکی از علل رویگردانی بخشهایی از جامعه و بخصوص بخشهای متفکر و جوان تر جامعه از دین یا ایجاد تردید نسبت به آن همین تحریف‌ها و وارونه جلوه دادن این مفاهیم است. بخصوص اگر توأم با عوام زدگی و خرافه گرایی باشد، از جمله در مورد موضوع مهم و بنیادین مهدویت.»[۱۲۶]
  • «یلدا تنها یک شب نیست، بلکه چون نوروز نمادی است از فرهنگ بلند ملّتی خداپرست که طبیعت را دوست دارد و به آن ارج می‌گذارد و هیچ‌گاه از فکر انسان و انسانیت غافل نیست… یلدا درازترین شب در سردترین فصل سال است. در این شب دردها نیز سنگین تر و تاب سوزتر است، همچنان که می‌توان بر گرما و شادی آن نیز افزود.»[۱۲۷]

۲۰۱۲[ویرایش]

دی ۱۳۹۰ تا دی ۱۳۹۱

  • «ادعای من این است که دوم خرداد حاصل مواجهه دو دیدگاه، دو طرز تلقی از انقلاب و جمهوری اسلامی و دو تشخیص اولویت و دو نقطه نظر دربارهٔ مصالح و امنیتی ملی و جایگاه مردم نسبت به قدرت بوده است و کسانی که رأی داده‌اند یا اغلب آنان، توجه به این اختلاف دیدگاه و نظر داشته‌اند.»[۱۲۸]

۲۰۱۳[ویرایش]

دی ۱۳۹۱ تا دی ۱۳۹۲

  • «این نظام مبنایی دارد به نام قانون اساسی. البته هیچ اشکالی ندارد که کسی به قانون اساسی نقد داشته باشد اما مبنای نظم ما قانون اساسی است. همین قانون اساسی یک اصلی دارد به نام اصل ولایت فقیه که همه ما به آن پایبندیم و چنانچه این اصل را حذف کنیم یک نظریه فقهی می‌شود در مقابل سایر نظریات فقهی دیگر. این اصل وجود دارد و همه ماهم باید به آن اعتقاد داشته باشیم.»
    • سخنرانی در دیدار با گروهی از ایثارگران، قبل از یازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری، اردیبهشت ۱۳۹۲
  • «در کشور، تهمت، پرونده‌سازی و دروغ شده یک ارزش؛ دائم ما را به انواع تهمت‌ها، جاسوس سیا، موساد، ام آی سیکس، سوروس ووو… مورد هجمه قرار می‌دهند و یک فضایی هم برای دفاع وجود ندارد. یک بار محاکمه کنید اگر واقعاً وجود دارد تا معلوم بشود.»
    • سخنرانی در دیدار با گروهی از ایثارگران، قبل از یازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری، اردیبهشت ۱۳۹۲
  • «وقتی اساس رابطه خشونت شد، زمین به جهنم مبدل می‌شود؛ چنان‌که امروز به جهنم تبدیل‌شده است. صاحبان عالم و هویت بسته، دین، هنر، اندیشه و همه دستاوردها و پدیده‌های مهم الهی و انسانی را در خدمت اوهام یا منافع خویش می‌گیرند.»[۱۲۹]

۲۰۱۴[ویرایش]

دی ۱۳۹۲ تا دی ۱۳۹۳

  • «تحجر در جوامع دینی دارای خطر بیشتری از بی‌دینی است.»[۱۳۰]
  • «کار اصلی یک مطبوعه آزاد نقد است. نقد هم تخریب کردن نیست. متأسفانه در کشور ما، در برخی محافل تلقی می‌شود که هر کس به به، چه چه کرد، خوب است و هر کس بدگفت، بد است، نقد نه به به، چه چه است نه فحش دادن، نقد خوبی‌ها را گفتن، انصاف داشتن، اولویت‌ها را تشخیص دادن و در عین حال نارسایی‌ها را بیان کردن است.»[۱۳۱]
  • «ما نسلی هستیم که نباید دیگر به قدرت بازگردیم، اما دوست داریم ارزش‌ها و معیارها حفظ شود.»[۱۳۲]
  • «صاحبان هویت‌های بسته نمی‌توانند ارتباط برقرار کنند. اگر هم سخنی بگویند، سخن یکدیگر را نمی‌فهمند، یا آنگونه می‌فهمند که خود می‌پندارند و می‌خواهند. گفت‌وگو به کسانی تعلق دارد که دارای عالمی باز و گشوده باشند. برای برقراری ارتباط باید عالم آنها به روی دیگران گشوده باشد.»[۱۳۳]

۲۰۱۵[ویرایش]

دی ۱۳۹۳ تا دی ۱۳۹۴

  • «اگر مردم دادگری را نخواهند، داد تحمیلی دوام ندارد. اگر مردم به حقوق خود اعتقاد نداشته باشند و حاکمیت خود بر سرنوشت خود را باور نداشته باشند به هیچ وجه نمی‌توانید دموکراسی را به آنها بدهید و اگر بدهید نیز بسیار لرزان است و ممکن است به سرعت از آن سوءاستفاده شود. انسان باید رشد و آگاهی یابد و به اراده خود برای استقرار حق و عدالت و خوبی و زیبایی بپا خیزد. این دیدگاه اسلامی نسبت به انسان است.»[۱۳۴]
  • «آیا این درگیری‌ها و جنگها و ترورهای امروز ناشی از قوی شدن هویت‌های متنوع است و آیا قوی تر شدن هویت‌ها زمینه ساز افزایش چالش است؟ شاید یکی از عوامل چالش تمدنها همین باشد که در دنیای امروز هویتها تقویت شده‌اند و گسلها گسلهایی است که هویت‌های تمدنی و فرهنگی بهم می‌رسند و جنگ تمدنها رخ می‌دهد. این مسئله تاحدودی درست است که پشت سر جنگ‌ها هویت‌ها هستند اما کدام هویت ها؟ هویت‌های متصلب و غیرمتداخل و دفع کننده یکدیگر.»[۱۳۵]
  • «نوعاً انسان‌ها اسیر تعصبات خود هستند حال اینکه چگونه کسی از تعصبات و توهمات خود بیرون می‌آید و نوآور می‌شود به دو شکل است؛ یا از دین کناره گیری می‌کند یا اینکه از دل دین، اصل را قبول می‌کند و فروع را استنباط می‌کند. اگر در طول تاریخ دین حفظ شده همین نوآوران و نواندیشان دینی بوده‌اند که توانسته‌اند دین را حفظ کنند. نوآوران نه تنها به دین لطمه نزدند بلکه سبب تقویت دین و توانمندی‌های آن در عرصه تاریخ شده‌اند.»[۱۳۶]
  • «گاهی ایثارگری یعنی پذیرش زندگی؛ تلخی زندگی را بپذیرد تا زندگی بر دیگران آسان شود.»[۱۳۷]
  • «بعضی از انقلاب‌ها در مرحله خراب کردن متوقف می‌شوند اما انقلاب صحیح بعد از این تخریب به ساختن می‌اندیشد. انقلابی که در حال و گذشته متوقف نمی‌شود و رو به آینده دارد و می‌کوشد که زندگی از نوع دیگر برای مردم بیافریند.»[۱۳۸]
  • «هر انقلابی لزوما مثبت نیست...انقلاب‌هایی بوده‌اند که جامعه را به عقب برگردانده‌اند و به جای رژیم‌های فاسد و جبار، رژیم‌های فاسدتر و جبارتر سر کار آورده‌اند و نفس مردم را گرفته‌اند.»[۱۳۹]
  • «وقتی تبعیض همه جا را می‌گیرد و صدای مظلوم شنیده نمی‌شود و وقتی قدرت‌های بزرگ، حکومت‌های فاسد عقب‌مانده مستبد را که تامین کننده منافع آن قدرت‌ها هستند حمایت می‌کنند و به دلیل منافع خود، اشغال را مبنای مشروعیت یک کشور قرار می‌دهند و مبارزان راه آزادی را تندرو و خرابکار معرفی می‌کنند و غیرنظامیان و زنان و کودکان را به نابودی می‌کشند، عده ای به این نتیجه می‌رسند که باید خشونت را با خشونت جواب داد.»[۱۴۰]

۲۰۱۶[ویرایش]

هویت انسان به اندیشه است و اندیشه فقط در فضای آزادی و آزادگی بروز و ظهور می‌کند. پرسش به سادگی مطرح می‌شود و پاسخ تلاش می‌شود آزادانه جست وجو شود. حال این تلاش یا خلاقیت ذهن خود انسان یا گرفتن از دیگران است.

دی ۱۳۹۴ تا دی ۱۳۹۵

  • «اصلاح یعنی پذیرش وضع موجود و تلاش برای بهبود تدریجی این وضع به صورت مسالمت‌آمیز. می‌خواهم از این فراتر بروم و بگویم اصلاح و اصلاحات سرشت تاریخ بشری است یعنی جوهر و گوهر تاریخ بشر، اصلاح و اصلاحات است که پیش‌فرض‌هایی دارد.»[۱۴۱]
  • «جامعهٔ ایرانی هویتی دینی دارد؛ منظورم این نیست که یکایک افراد جامعه متعهد به مناسک و مراسم دینی هستند بلکه روح فرهنگ جامعه ما، دینی و به طور خاص اسلامی است.»[۱۴۲]
  • «در ترکیب جمهوری اسلامی کدام اسلام مدنظر است ولی مگر ما چند نوع اسلام داریم؟ حقیقت اسلام یکی است؛ ما در اصول دین و چارچوب اصلی دین که اختلاف نظر نداریم اما در عرصه حیات سیاسی و اجتماعی کدام برداشت از اسلام است که ترکیب جمهوری اسلامی را یک ترکیب غیرمتناقض می‌داند؟»[۱۴۳]
  • «نباید فقط به رشد عقلانی فرد و جامعه نگاه کرد بلکه باید به رشد عاطفی و انسانی و اخلاقی جامعه نیز توجه کرد.»[۱۴۴]
  • «امیدوارم روزی برسد که در این کره خاکی زندانی، محبوس و محصوری نباشد، گرچه این آرزوی دور و درازی است اما انسان دوست دارد هیچ حبس و حصر و زندانی در هیچ کجای دنیا و محدودیتی نباشد و هیچ معلمی دربند نباشد. البته منظور این نیست که اگر معلمی جرم و جفایی کرد با او برخورد نشود ولی باید تلاش کنیم که جامعه معلمی ما جرمی مرتکب نشود و مهم تر اینکه به بهانه‌های مختلف اعلام نشود که معلم و غیرمعلم مجرم است و با او برخورد شود.»[۱۴۵]
  • «ما اسلام، پیشرفت، آزادی و استقلال می‌خواهیم و رابطه بین انسان‌ها را بر اساس اندیشه، منطق و گفت وگو و مبنای کار را هم قانون می‌خواهیم. هم حکومت و هم مردم در چارچوب قانون حرکت کنند. این روح اصلاح طلبی است و حتی جریانات اصلاح طلب را هم باید با این معیار سنجید که بر فرض وقتی من می‌گویم اصلاح طلب هستم، آیا این معیارها را قبول دارم یا خیر.»[۱۴۶]
  • «هویت انسان به اندیشه است و اندیشه فقط در فضای آزادی و آزادگی بروز و ظهور می‌کند. پرسش به سادگی مطرح می‌شود و پاسخ تلاش می‌شود آزادانه جست وجو شود. حال این تلاش یا خلاقیت ذهن خود انسان یا گرفتن از دیگران است.»[۱۴۷]
  • «اگر آزادی نبود، اندیشه نیست و اگر اندیشه نبود، زندگی، زندگی انسانی نیست[۱۴۸]
  • «کلام هم باید براساس منطق استوار باشد؛ اگر شما گفت وگو نکردید، جنگ می‌کنید یا تسلط ظالمانه خواهید داشت. اگر منطق نبود، در گفت وگو تزویر به کار گرفته می‌شود یعنی اندیشه، خصوصیت انسان است و کلام، بزرگترین ابزار انتقال اندیشه به دیگران است و منطق چیزی است که کلام در چارچوب آن می‌تواند جریان یابد.»[۱۴۹]
  • «زندگی انسانی این است که در آن به جای جنگ و ستیز، گفت وگو و در گفت وگو و به جای وهم و مسایل دیگر، منطق باشد و در عمل هم قانون وجود داشته باشد.»[۱۵۰]
  • «با ترور بدون تبعیض باید برخورد کرد وگرنه اگر با تبعیض برخورد شود، با ترور نمی‌توان مبارزه کرد.»[۱۵۱]
  • «انسان‌ها نوعاً در بند روزمرّگی گرفتارند، ما همه می‌خوریم و می‌آشامیم، سر ساعت به کار می‌رویم و سر ساعت بر می‌گردیم و در چارچوب عادت روابط خود را تنظیم می‌کنیم و ‏‏... و کم هستند کسانی که با آگاهی و اختیار از بند روزمرّگی رهائی یابند و زندگی را در فرازی بالاتر تجربه کنند.»[۱۵۲]
  • «خشونت را حتی با خشونت نمی‌توان از میان برداشت و باید دیگری را به رسمیت شناخت. باید گفت وگو کرد. اگر گفته می‌شود رویکرد اصلاحات تبدیل معاند به مخالف و مخالف به موافق است، شرط آن قبول کردن موجودیت طرف مقابل و مخالف و گفت وگو کردن با اوست..»[۱۵۳]
  • «نمی‌توانیم همه نقص‌های خود را به حساب دشمنی بگذاریم و اگر کسی انتقاد کرد بگوییم صدای دشمن است و اینها مسایلی است که باید روشن شود و در طول زمان نیز انشاءالله روشن می‌شود.»[۱۵۴]
  • «وقتی می‌گوییم حکومت اسلامی منظور این نیست که قدرت به عنوان یک امر مقدس است که نباید نقد شود یا پاسخگو نباشد.»[۱۵۵]
  • «تلاشم این است که در باقیمانده کوتاه عمر بتوانم از انقلاب و از اسلامی که در دل انقلاب بود، دفاع کنم؛ البته این دفاع و این گفتن برای آنهایی که به انقلاب و اسلام کینه توزانه می‌نگرند، تأثیر ندارد.»[۱۵۶]
  • «باید همه انتقاد را بپذیرند. اگر انتقاد نباشد فساد در جامعه گسترده می‌شود.»[۱۵۷]
  • «آنچه در تاریخ بشر بیشتر غلبه داشته، جنگ بوده است نه صلح. امروز هم که فضا فضای جنگی است، اگر از صلح صحبت می‌کنند، صلح مسلح است. صلح این است که بدون سلاح صلح شود یعنی انسان‌ها از صمیم قلب بپذیرند که همدیگر را تحمل کنند و در کنار هم باشند.»[۱۵۸]
  • «دریغ و درد که جهان امروز، از بیداد و تبعیض و خون و خشونت و تحقیر انسان سرشار است و افسوس که مدعیان پیروی از پیامبران رأفت و محبت و هم‌زیستی به خشونت‌گرانی مبدل شده اند که در تاریخ نظیر ندارند. »[۱۵۹]

درباره[ویرایش]

Colored dice with white background
باید بتوانیم با رجوع به منابع فکری و هویت ذهنی و فکری و شخصیت یک انسان برجسته، او را کشف کنیم و درک کنیم که اگر امروز بود چه می‌گفت و چه می‌کرد.
Colored dice with white background
هنرمند، ضد دروغ، ضدتحقیر انسان و علیه تکثیر ضد ارزش هاست و کسی است که درد زندگی بهتر و آزادی را برای همه انسان‌ها دارد؛ هنرمند جلوتر از زمان خود است.
انسان هنرمند، انسانیست که وجود خودش را در رابطه با وجود دیگران اثبات می‌کند، یعنی آنگاه که دیگران باشند احساس وجود می‌کند. آنگاه که دیگران عزیز باشند احساس عزت می‌کند؛ با حرمت قائل شدن برای دیگران احساس حرمت می‌کند.
Colored dice with white background
انسان، هر که باشد، وقتی بر او ستم شود؛ حضرت علی برافروخته می‌شود؛ لذا هر مسلمان و غیر مسلمان و انسانِ حقیقت جویی این مظهر و نمونه را دوست دارد.
پدرم شخصیت شاخص روحانی – نه تنها در اردکان (زادگاه من) که در کل استان یزد بود … زندگی او مردمی و ساده و به دور از تشریفات و ملاحظات عوام فریبانه بود. مقبولیت او آنچنان بود که نه تنها مسلمانان، بلکه اقلیت‌های دینی چون زرتشتی‌ها برای حل مشکلات خود به او مراجعه می‌کردند و با خشنودی به داوری او گردن می‌نهادند.
Colored dice with white background
محمد علی یک انسان دوست داشتنی بود که سبک و سیاق او در ورزش بوکس هم بر محبوبیت و اعتبار او افزوده بود. بوکس ورزش خشنی است ولی لطافت حرکات او که بیشتر به «باله» می‌مانست تا مشت‌زنی (یا نجیبانه‌تر بگوییم او به‌جای بوکس شطرنج می‌کرد)، او را در این عرصه ممتاز کرده بود و قهرمانی جهانی برازنده او بود.

از او دربارهٔ رویدادها[ویرایش]

  • «این حادثه تلخ [ حادثه ی کوه دانشگاه تهران] نشانه مظلومیت دانشگاه و مقاومت ستودنی دانشجویان بود. ۱۸ تیر جنایت بزرگی بود که زخم مظلومیت آن هنوز دل‌های دلسوزان ایران را می‌سوزاند.»[۱۶۰]
  • «به هیچ وجه معتقد نیستم که ما در آن هشت سال عیبی نداشتیم، من هم می‌پذیرم که در جاهایی فرصت‌ها را از دست دادیم؛ از جمله وقتی برخی کارشکنی‌ها آغاز شد و عده‌ای با مصادره ارزشهای انقلاب، در مقابل اصلاحات و حرکت و خواست مردم ایستادند، حتماً اگر ما با قاطعیت بیشتری عمل می‌کردیم امروز وضع و حالمان بهتر از این بود.»[۱۶۱]

از او دربارهٔ دیگران[ویرایش]

  • «باید بتوانیم با رجوع به منابع فکری و هویت ذهنی و فکری و شخصیت یک انسان برجسته، او را کشف کنیم و درک کنیم که اگر امروز بود چه می‌گفت و چه می‌کرد... این دربارهٔ اسلام و پیامبر اکرم (ص) نیز مطرح است. پیامبر (ص) الگوست و باید سرمشق باشد. طبعاً ایشان در دوره‌ای زندگی کرده‌اند و ورای آن شخصیت فرازمینی خود و اتصالی که با عالم معنا داشته، به عنوان یک انسان متعالی سخنانی گفته و رفتاری داشته‌اند که در زمان خاص خود بوده و امروز باید بتوانیم با رجوع به عمق شخصیت ایشان، درک کنیم که اگر در این دوره بودند چه می‌کردند.»[۱۶۲]
  • «هنرمند، ضد دروغ، ضدتحقیر انسان و علیه تکثیر ضد ارزش هاست و کسی است که درد زندگی بهتر و آزادی را برای همه انسان‌ها دارد؛ هنرمند جلوتر از زمان خود است.»[۱۶۳]
  • «انسان هنرمند، انسانیست که وجود خودش را در رابطه با وجود دیگران اثبات می‌کند، یعنی آنگاه که دیگران باشند احساس وجود می‌کند. آنگاه که دیگران عزیز باشند احساس عزت می‌کند؛ با حرمت قائل شدن برای دیگران احساس حرمت می‌کند[۱۶۴]
  • «انسان، هر که باشد، وقتی بر او ستم شود؛ حضرت علی (ع) برافروخته می‌شود؛ لذا هر مسلمان و غیر مسلمان و انسانِ حقیقت جویی این مظهر و نمونه را دوست دارد.»[۱۶۵]
  • «حضرتِ زهرا، مجمعِ همهٔ فضایل انسانی است؛ حضرتِ زهرا معصوم است؛ او، در حدِّ کمال، واجدِ تمامی آن فضایلی است که یک انسان می‌تواند داشته باشد. حضرت زهرا یک قلّه است؛ قلّه‌ای که همهٔ انسان‌هایی که در راهِ کمال گام برمی‌دارند، در دامنهٔ آن حرکت می‌کنند و برای اینکه راه را گم نکنند و لحظه به لحظه کمال یابند باید به آن قلّه نظر داشته باشند. زهرا قلّه‌است، نه فقط برای زنان ما بلکه برای همهٔ مردان و زنانی که خواستارِ کسب فضایل انسانی و کمال هستند.»
    • سخنرانی به مناسبت سالروز میلاد حضرتِ زهرا، استادیوم شهید شیرودی تهران، ۲۶ مهر ۱۳۷۶[۱۶۶]
  • «جای تاسف و تأثر است از اینکه چهره اباعبدالله درست خلاف آن چیزی است که باید در جامعه ما ترویج می‌شد.» «امام حسین می‌خواست انسان عزیز باشد و این عزت سرمایه‌ای است که با هیچ چیز قابل معامله نیست و امام نشان داد برای این عزت حاضر است که بالاترین سختی‌ها را تحمل بکند». «خیلی نکته‌ها و پیام‌های مهمی در زندگی اباعبدالله هست ولی آنچه آدم می‌تواند خلاصه کند و بگوید اینکه اباعبدالله مظهر عزت‌الهی و نیز خواستار عزت انسان بود و این بر خلاف چهره‌ای ناتوان، محتاج و کوچکی است که ایشان تصویر می‌شود.» «امام حسین در قیام کربلا و یا در برابر اصراری که برای تسلیم شدن در برابر یزید می‌شد جملات عجیبی دارند و می‌گویند فرومایه‌ای مرا میان دو امر مخیر کرده‌است یا بمیر یا ذلت و خواری را بپذیر، هیهات من الذله! نه خداوند خواری را برای انسان خواسته‌است نه پیامبر او و هیچ انسان غیرتمند و آزاده‌ای هم نمی‌پذیرد که ذلت را بپذیرد و این نقشی است که امام حسین داشت.» «امروز خیلی صحبت از عزت و کرامت انسان می‌شود ولی شوربختانه کرامت و عزت انسان هم امروز به نام دین به پای منافع نامشروع قدرت‌ها در حال نابود شدن است.»[۱۶۷]
  • «علی از کنده شدن خلخال از پای یک انسان غیرمسلمان برمی‌آشفت و به صراحت مردم را به انتقاد از خود و شناخت حقوق خود دعوت می‌کرد».[۱۶۸]
  • «علی حقیقتی است که والاترین و زیباترین اسطوره‌ها باید بر گونه و الگوی او ساخته شوند. این خصوصیت دین اسلام است که اسطوره اش حقیقی است و خیالی نیست؛ اسطوره‌ای است که روی همین زمین زندگی می‌کند، آفتاب بر او می‌تابد، می‌خورد، می‌خوابد و مانند همه مردم زندگی عادی دارد؛ اما شخصیتی دارد که حتی دست خیال به او نمی‌رسد و این امر در مورد مولا یک گزافه گویی نیست. امام علی را به گزافه ستودند و او آنان را ملامت کرد. او را دشنام دادند با آنان مدارا کرد و هیچ‌گاه قدمی را بیرون از دایره حق و زیبایی برنداشت…امام علی نیامده‌است تا عطش قدرت طلبی و استیلا جویی را با حکومت بر مردم فرونشاند بلکه او می‌خواهد ملاک‌ها و شاخص‌های یک حکومت مطلوب در خدمت انسان خدایی را مشخص کند ولو این که در این راه جان خود را از دست بدهد.»
    • سخنرانی به مناسبت عید غدیر، ۳ آبان ۱۳۹۲، برگرفته از روزنامهٔ اطلاعات، تاریخ خبر: شنبه ۴ آبان ۱۳۹۲ شماره ۲۵۷۲۲[۱۶۹]
  • «هنرمند نام‌دار و توانا و متواضع، استاد مشکاتیان از میان ما رفت و به دیدار پروردگار شتافت و اصحاب هنر و فضیلت و دوست‌داران ایران و فرهنگ بارور ایرانی - اسلامی را داغ‌دار کرد… «دستان» سرای توانا اینک به تاریخ پیوسته است، ولی یاد و نام او و آثار گران‌سنگش سرمایهٔ بزرگی برای همهٔ فرهنگ‌دوستان و هنرشناسان و خداپرستان انسان‌دوست است…»[۱۷۰]
  • «نلسون ماندلا بزرگ‌مردی است از تبار آزادگی و انصاف که پربارترین دوران عمر خود را در زندان به سر برد تا انسانیت اسیر بیداد و تبعیض را در هر کجای زمین از زندان برهاند و آنگاه که در میان شور بی‌همانند هموطنانش و هلهله شادمانی همه آزادیخواهان بر مسند قدرت رسمی جا گرفت حتی از دشمنان خویش که نماینده پلیدترین شکل ستم یعنی تبعیض نژادی بودند انتقام نگرفت و حتی آنان را نیز از مهربانی و رأفت و گذشت خود بی‌نصیب نگذاشت… او که قدرت معنوی بی‌نظیرش را از مردم و عشق مردم گرفته بود هیچگاه به افسون قدرت پیدا فریفته نشد…»
    • ۱۵ آذر ۱۳۹۲، پیام تسلیت به خانوادهٔ ماندلا[۱۷۱]
  • «درس ماندلا برای همه اصلاح‌طلبان واقعی در جهان این است که تنها راه رسیدن به اهداف، اتخاذ شیوه‌های مدنی است. خشونت اگر هم در لحظه‌ای موفق شود، هیچ‌گاه نمی‌تواند زندگی مطمئن و آرامش‌بخشی را در درازمدت برای مردم تأمین کند. اصولاً خشونت ابزار دست کسانی است که فاقد منطق هستند. خشونت مهم‌ترین ابزار دست مستبدان است و کسانی که با شیوه‌های خشونت‌آمیز حتی با استبداد و استعمار هم مبارزه می‌کنند اگر هم پیروز شوند، خشونت جدیدی را جایگزین خشونت قدیم خواهند کرد.»[۱۷۲]
  • «پدرم شخصیت خص روحانی – نه تنها در اردکان (زادگاه من) که در کل استان یزد بود. علاوه بر دانش والای دینی، انسانی روشن اندیش و زمان شناس بود. مشتاقان و ارادتمندان او از اهل علم و فضل و دانشمندان و روشنفکران، کمتر از توده مردم نبودند. زندگی او مردمی و ساده و به دور از تشریفات و ملاحظات عوام فریبانه بود. مقبولیت او آنچنان بود که نه تنها مسلمانان، بلکه اقلیت‌های دینی چون زرتشتی‌ها برای حل مشکلات خود به او مراجعه می‌کردند و با خشنودی به داوری او گردن می‌نهادند. این واقعیت از جمله در جریان رحلت او و تعظیمی که از سوی همه گروه‌ها و طبقات جامعه در یزد و سراسر ایران بروز کرد قابل مشاهده بود… با وجود مقبولیت فراوانی که پدرم در میان مردم داشت، هیچگاه خود را برتر و جدای از آنها ندانست…»[۱۷۳]
  • «بدون تردید اگر موفقیتی در زندگی علمی و اجتماعی خود داشته‌ام بخش مهمی از آن مرهون همراهی، همفکری و عنایت همسر خوبم بوده است و حاصل ازدواج ما سه فرزند عزیز و خوب، دو دختر و یک پسر است.»[۱۷۴]
  • «همین علی آقای مطهری هم بنده خدا صحبت‌ها و انتقاداتی کرده‌است. فرزند شهید مطهری است. همه هم می‌دانند عنصر باسواد، معتقد و معتدلی است. ببینید چه نسبت‌هایی به ایشان زده‌اند؟ سال‌هاست می‌گوییم و فریاد می‌کشیم؛ فضای تبلیغاتی جامعه باید از دروغ‌پردازان و پرونده‌سازان و فحاشان پاک بشود؛ اما همچنان مصونیت آهنین دارند و طرف مقابل هم حتی اجازه دفاع ندارد.»
    • سخنرانی در دیدار با گروهی از ایثارگران، قبل از یازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری، اردیبهشت ۱۳۹۲
  • [ سید روح‌الله خمینی]: «صاحب هر نظر و عقیده‌ای که باشیم، اگر انصاف را رعایت کنیم، امام را شخصیتی ممتاز و بزرگ خواهیم دید. شخصیت امام خمینی (قده) همچون همه رهبران فرهمند تاریخی، با موجی از ستایشهای شورانگیز و ناسزاگوییهای هذیان گونه روبرو بوده است. مطمئنًا درمیان ستایشگران امام، انسانهای صادق و پاک باخته فراوانند؛ از جنس وسنخ همان جوانان فداکاری که ایران عزیز و انقلاب را از گزند مهاجمان کین توز و بی آزرم مصون نگاه داشتند. نباید انکار هم کرد که امام منتقدان صادقی داشته و دارد که نظر یا روش او را نمی‌پسندیده‌اند. درعین حال باید در بسیاری از حملاتِ تند علیه امام، یا ستایشهای غلوآمیز دربارة این بزرگوار تأ مل کرد.»
    • در نامه‌ای به فردا
  • «گروهی در پناه شخصیت او می‌کوشند تا تمام معارف دینی را در وجه فقهی، آن هم ازنوع عوام زده و سنتی آن که عرصه را بر اندیشه و عمل دیگران می‌بندد خلاصه کنند. درحالی که روشن بینی و شخصیت عرفانی، فلسفی، اجتماعی و سیاسی امام مورد غفلت یا تغافل قرار می‌گیرد. در این رویکرد تأکید می‌شود که امام مدافع فقه، آنهم از نوع سنتی آن بود. این مطلبی درست است، اما تأکید شجاعانه امام بر لزوم تحول در فقه و نقش زمان و مکان در اجتهاد پویای شیعی را نادیده می‌گیرند.»
    • در نامه‌ای به فردا
  • محمد علی یک انسان دوست داشتنی بود که سبک و سیاق او در ورزش بوکس هم بر محبوبیت و اعتبار او افزوده بود. بوکس ورزش خشنی است ولی لطافت حرکات او که بیشتر به «باله» می‌مانست تا مشت‌زنی (یا نجیبانه‌تر بگوییم او به‌جای بوکس شطرنج می‌کرد)، او را در این عرصه ممتاز کرده بود و قهرمانی جهانی برازنده او بود[۱۷۵]
  • «امام موسی صدر الگویی است که امروز بیش از دیروز به او نیاز داریم… الگویی که در اندیشه و عمل خود آن چهره‌ای که دنیای ما به آن نیاز دارد و خدا و پیامبر خدا می‌خواستند را نشان داد و رسالت امروز شناختن و معرفی و شناساندن اوست و تلاش فکری و عملی برای یافتن پاسخ اینکه اگر او در این زمان بود چه می‌کرد؟»[۱۷۶]
  • «امام موسی صدر به انسان می‌اندیشید قبل از آنکه به طایفه بیندیشد و این نگاه اصیل اسلامی و شیعی است،»[۱۷۷]
  • «میرحسین موسوی مدیری توانا است که در بحرانی‌ترین شرایط توانست کشور را به گونه‌ای اداره کند که هم جنگ اداره شود و هم فشار بر مردم کمتر شود.
میرحسین موسوی یاور محرومان و مورد تأیید حضرت امام بود.
میرحسین موسوی فردی است که امروز در منشوری که صادر کرده است مدافع حقوق زنان، مردان، جوانان و حقوق طوایف مختلف کشور است.
عزیزی است که به کارشناسی اهمیت می‌دهد، نه اینکه دستگاه‌های نظارتی و پرسش گری را به خاطر سلایق شخصی حذف و نابود کند.
موسوی کسی است که آزادی را توأم با عدالت می‌خواهد.»[۱۷۸]
  • [ امام موسی صدر] «او پیشوای شیعیان لبنان بود، اما برای پیروان همه ادیان و مذاهب پدری مهربان و معلمی دلسوز بود.»[۱۷۹]
  • [ مهدی آذریزدی]: «این بزرگ از فقر و محرومیت سکویی ساخت تا به وادی غنای فکری و فرهنگی اوج گیرد. مناعت طبع، شکیبایی، تیزبینی، خداجویی و وطن خواهی این نویسنده بزرگ، ستایش هر حقیقت طلب خیرخواهی را برمی‌انگیزد. نقش او در تاریخِ بیش از نیم قرن اخیر هیچگاه فراموش نخواهد شد.»[۱۸۰]
  • [ محمدحسین فضل‌الله]: «تلاش خستگی ناپذیر آن بزرگوار در نشان دادن چهره تابناک اسلام عزیز و دفاع از حرمت انسان و حقوق ملت مظلوم فلسطین و سربلندی لبنان سرفراز و جانبداری از مقاومت پرافتخار لبنان هرگز فراموش نخواهد شد.»[۱۸۱]
  • [ حسن روحانی]: شخصیتی مستقل، با فرهنگ، مجرب و توانا. نزدیکی نظرات و رویکردهای ما امری است که از قدیم وجود داشته است و طبعاً راه هایمان نیز می‌تواند یکی یا نزدیک به هم باشد ولی تعبیر این که ایشان ادامه دهنده راه من هستند درست نیست، ما هر دو راه انقلاب با آرمان‌های والایش و راه اصلاح امور بر اساس آن آرمان‌ها را طی می‌کنیم.»[۱۸۲]
  • کاسترو یک انقلابی بود که پس از پیروزی به مرام کمونیسم سرسپرد. او از فقر و محرومیت مردم کشورش و دیگر کشورهای پیرامونی رنج می‌برد، و مبارزی مقاوم بود و در برپایی امواج انقلابی (نوعاً چپ) در آمریکای لاتین و بسیاری از کشورها یکی از تأثیرگذارترین‌ها بود.»[۱۸۳]
  • «در دنیای پر خشونت و حق‌ستیز و تحقیرکننده انسان امروز، اگر بنا بر انتخاب باشد از میان ماندلا و کاسترو؛ من ماندلا را انتخاب می‌کنم؛ در عین حال که کاسترو را شخصیتی می‌دانم که بزرگ است.»[۱۸۴]
  • [ سید حسین نصر] «وقتی قبل از انقلاب من در اصفهان دانشجوی فلسفه بودم تمام جو فلسفی همین فلسفهٔ راسیونالیست… و این فلسفه‌های تحصلی و ثبوتی و لاَادری و مخالفت با دین و این‌ها [بود]، فقط شما بودید که من را نجات دادید. تنها صدایی بودید که من را نجات دادید و گرنه من اصلاً الان مُعمم نبودم، من اصلاً در کار دینی نبودم و این صدای شما بود که من را کشاند به این طرف…»[۱۸۵]
  • «آقای مهندس موسوی و آقای هاشمی رفسنجانی هر جا که باشند عزیزان ما هستند.»[۱۸۶]

از او دربارهٔ جای‌ها[ویرایش]

  • «فیروزهٔ نیشابور در جهان بی‌مانند است و فیروزه، نشاط‌بخش‌ترین گوهر در میان جواهر است، اما نیشابور، فیروزهٔ تابناک در فرهنگ اسلام و ایران است و به همین دلیل نام نیشابور، نشاط آور و غرور آفرین است»[۱۸۷]

دربارهٔ او[ویرایش]

دربارهٔ محمّد خاتمی

Colored dice with white background
تاریخ ایران زحمات، تلاش‌ها و صداقت‌ها و تحمل‌های آقای خاتمی را فراموش نخواهد کرد. آقای خاتمی برگ زرینی در تاریخ ایران و انقلاب اسلامی است.
اکبر هاشمی رفسنجانی
Colored dice with white background
شما به ما بیاموزید که چگونه مانندِ شما اقتصاد و سیاست را از پنجرهٔ فرهنگ بنگریم. دنیای سیاست امروز به چنین سؤالاتی می‌اندیشد.
یوشکا فیشر
Colored dice with white background
هر دو دورهٔ ریاست جمهوری خاتمی، آزادی را به داخل ایران هدایت کرده است و به علت روابط بهبود یافته‌اش با کشورهای داخل و خارج منطقه، این کشور مثال‌زدنی است. … دیدگاه‌های خاتمی روابط میان توده‌ها و اسلام، توده‌ها و کشورها و در نهایت مسلمانان و جهان معاصر را دوباره تعریف کرده است.
فؤاد سنیوره
Colored dice with white background
مهم‌ترین و ارزشمندترین دستاورد دولت خاتمی… آن فضای انسانی است که او حفظ کرد و توسعه آن در جامعه را نصب العین و مهم‌ترین هدف خود قرار داده بود.
میرحسین موسوی
Colored dice with white background
از سال ۷۶ که مردم ایران با خاتمی آشنا شده‌اند، هرگز ندیده‌اند و نشنیده‌اند که خاتمی برای کسی، ملتی، کشوری، گروهی یا جماعتی آرزوی مرگ و نیستی و نابودی بنماید. هرگز ندیده‌اند که خاتمی آدم‌ها را نفرین کند. هرگز ندیده‌اند که خاتمی نسبت به رقیب، نسبت به دشمن، توهین کند یا او را تحقیر نماید. حتی در مقابل بدترین و کینه‌ورزترین مخالفین و دشمنان سیاسی‌اش، خاتمی همواره عفت کلام، ادب، کرامت و حرمت انسانی را نگه داشته است.
صادق زیباکلام
Colored dice with white background
ایشان مرد بسیار بزرگی هستند که قدرشان را ندانستیم.
داوود رشیدی
Colored dice with white background
شما منادی گفت‌وگوی تمدن‌ها هستید و مبشّر صلح؛ این امری است که جهان امروز و به‌خصوص جهان آشفته اسلام و منطقه بدان نیازمند است و برای ما خشنودکننده است که از جهان اسلام این ندا را می‌شنویم.
محمد حسنین هیکل
Colored dice with white background
خاتمی در عرصهٔ بین‌المللی به ایران و ایرانیان عزت داد و با طرح گفتگوی تمدن‌ها که متأسفانه در داخل کشور خودمان کمترین توجه به آن شد در این عرصه خوش درخشید.
ایرج فاضل
  • «مطمئن باشید تاریخ ایران زحمات، تلاش‌ها و صداقت‌ها و تحمل‌های آقای خاتمی را فراموش نخواهد کرد. آقای خاتمی برگ زرینی در تاریخ ایران و انقلاب اسلامی است.»
  • «برخی نمی‌خواهند آقای خاتمی مطرح باشد. البته اشتباه می‌کنند. اتفاقاً این روزها آقای خاتمی هر زمان که صحبت می‌کنند، نصیحت‌های خوبی می‌کنند که اختلافی نباشد، چرا که همه نظام را قبول داریم. رهبری را قبول داریم و می‌خواهیم مملکت را اصلاح کنیم. حرف خلافی هم نمی‌زنند و من نمی‌دانم چه کسی این تصمیم را گرفته است. این کار مردم را ناراحت می‌کند. آنها اگر مشکلی با آقای خاتمی دارند، این کار، مشکل را شدیدتر می‌کند.»
  • «هاشمی و خاتمی دغدغه‌های مشترک بسیاری دارند. آینده ایران، حل روابط ایران با جهان صنعتی، کاهش تحریم‌ها، ایجاد رونق و کاهش نرخ نگران‌کننده بیکاری و تورم، ایجاد فضای مناسب اطلاع‌رسانی و گردش آزاد اطلاعات، ازجمله دغدغه‌های مشترک آنهاست. جامعه هم انتظار بالایی از این دو شخصیت دارد. به نظر من آنها باید در مقابل تاریخ هم پاسخگو باشند که چرا در این مقطع بسیار مهم و تأثیرگذار، تصمیم محوری و بزرگی نمی‌گیرند؟»
  • «هیچ مصوبه‌ای در شورای عالی امنیت ملی نسبت به حضرت آقای خاتمی رئیس جمهوری دوران هفتم و هشتم کشور ماوجود نداشته است.»
  • «آقای رئیس جمهور! شما به ما بیاموزید که چگونه مانندِ شما اقتصاد و سیاست را از پنجرهٔ فرهنگ بنگریم. دنیای سیاست امروز به چنین سؤالاتی می‌اندیشد
  • «شما منادی گفت و گوی تمدن‌ها هستید و مبشر صلح و این امری است که جهان امروز و بخصوص جهان آشفته اسلام و منطقه بدان نیازمند است و برای ما خشنود کننده است که از جهان اسلام این ندا را می‌شنویم و افزود که من با همه تجربیات و سوابقم حاضرم چون سربازی در خدمت شما و اندیشه شما باشم.»
  • «انسان مورد نظر خاتمی نه خیر مطلق است و نه شر مطلق؛ بلکه انسان را موجودی دو بعدی می‌داند که خیر و شر در وجود او به ودیعه گذاشته شده است؛ بنابراین انسان موردنظر وی می‌تواند با پرورش استعدادها به اعلاعلیین عروج یا به اسفل‌السافلین سقوط کند. این رویکرد باعث می‌شود وی در سیاست نه مانند هابز به لویاتان به دولت اقتدارگرا اعتقاد داشته باشد و نه مانند نئولیبرال‌ها به دولتی حداقل که تنها وظیفه‌اش پاسداشت از آزادی است و بس.»
  • «مطمئناً نمی‌توان برای اصلاحات مفهوم و معنایی را بدون وجود و حضور خاتمی درنظر گرفت.»
  • «جریان اصلاحات جریان آرامی است که در ذهن‌ها رفته و من فکر می‌کنم محوریت خاتمی به صلاح اصلاحات است و البته باید به این نکته هم توجه کرد که دست فرد یا گروهی نیست که بتواند این محوریت را از خاتمی بگیرد چون تبدیل به باوری در جامعه شده است..»
  • «ااندیشه خاتمی برآیندی از آرمانخواهی و واقعیت‌گرایی است… وی معدلی از سنت‌گرایی و مدرنیسم را ارایه می‌دهد. نه به بهانه ارزش‌های مدرن، سنت‌های اصیل را کنار می‌گذارد و نه به بهانه حفظ سنت، نوگرایی را نفی و انکار می‌کند… خاتمی از ظرف جمهوری با محتوای اسلام حمایت می‌کند و دو واژه جمهوریت و اسلام را در تقابل هم قرار نمی‌دهد… عقل و شرع را تقابلی نمی‌بیند و به قاعده تلازم، اعتقاد و ایمان دارد… خاتمی بین توده‌گرایی (Mass Society) و نخبه‌گرایی (Elitism) به جامعه مدنی (Civil Society) معتقد و پایبند است.»
  • «نه غرب‌ستیز است و نه غرب‌گریز؛ بلکه به تعامل، گفت‌وگو و لوازم آن با دنیای غرب توجه و اهتمام دارد… در طی فرایند توسعه و اعتلای کشور به افراط و تفریط گرایشی نشان نمی‌دهد؛ بلکه مشی اعتدالی را مبنای حرکت خویش قرار می‌دهد… خاتمی در میانه رادیکالیسم و محافظه‌کاری به اصلاح‌طلبی ایمان و اعتقاد دارد و این نیاز زمانه ماست»
  • من این خاطره را می‌خواهم عرض کنم: در همان روزهای اوّل، دومِ بعد از انتخابات بود که جناب آقای خاتمی - رئیس جمهور عزیزمان - از من وقت ملاقات خواستند و آمدند با من ملاقات کردند. به ایشان گفتم من نمی‌دانم شما در این چند روز که گرفتار مسائل انتخابات بوده‌اید، فرصت کرده‌اید این رادیوها را گوش کنید یا نه؟ اما من گوش کرده‌ام. این رادیوها این‌طور وانمود می‌کنند که حرکت دوم خرداد، حرکتی بر ضدّ انقلاب، بر ضدّ امام و بر ضدّ اسلام بود! روشهای تبلیغات است؛ این‌طور حرکت می‌کنند. من مایلم شما در همین اوّلین صحبتی که خواهید کرد، تو دهن اینها بزنید و نشان دهید که نه، قضیه این‌طور نیست؛ راه، راه امام است؛ راه، راه انقلاب است. بعد از سه، چهار روز ایشان یک مصاحبه مطبوعاتی داشتند. بعد که ایشان با من مجدّداً ملاقات کردند، گفتند من در حال آن مصاحبه مطبوعاتی چیزهایی در ذهنم آماده کرده بودم که بگویم؛ اما همه‌اش از یادم رفت. تنها چیزی که به یادم بود، همان حرف شما بود که گفتید تو دهن اینها بزنید. ایشان در آن مصاحبه، تو دهن آنها زد. تا امروز هم بحمداللَّه رئیس جمهور، رئیس مجلس، رئیس قوّه قضایّیه و مسؤولان کشور، موضع انقلاب، موضع امام، موضع اسلام و پایبندی به ارزشهای اسلامی را هر روز تکرار می‌کنند.
  • «البته بارزترین خصوصیت آقای خاتمی در این دوران، مأیوس کردن دشمنانی بود که انتظار داشتند رئیس‌جمهور رودرروی نظام قرار گیرد، اما آقای خاتمی مقاومت نمود و فشارهای بسیاری را نیز تحمل کرد.»
  • «تدین و نجابت ذاتی آقای خاتمی از امتیازات برجسته ایشان است و رئیس‌جمهور در این هشت سال ضمن زحمات و تلاش متراکم، در مواجهه با حوادث مختلف صبر و تحمل کرد.»
  • «تدین و پایبندی و نجابت و روحیهٔ نجیب ذاتیِ ایشان واقعاً جزو امتیازات و خصال برجسته در ایشان است.»
  • «خدا ان‌شاءالله آقای خاتمی را سلامت نگه دارد و عاقبت به خیر کند.»
  • «جان‌مایهٔ شعارهای خاتمی همان توسعهٔ سیاسی بود. او به مردم وعدهٔ گشایش سیاسی داد و می‌خواست نظام سیاسی را تبدیل به چتری بکند که همهٔ مردم را دربرگیرد؛ لذا در درجهٔ اول این شعار نخبگان و تحصیل‌کردگان و دانشجویان را علاقمند کرد. آن‌ها هم مردم اطراف خود را به پای صندوق رأی کشاندند و رخداد تاریخی دوم خرداد را خلق کردند.»
  • «صلاح‌طلبی دوران خاتمی ظرفیت مردم‌سالاری را در جامعهٔ ایران بالا برد ولی خاتمی و سایر اصلاح‌طلبان (به خاطر مخالفت قاطع محافظه‌کاران) نتوانستند مطالبات اصلاح‌طلبانهٔ جامعه را به قانون تبدیل کنند؛ لذا جنبش اصلاحات در دورهٔ او پیروز نشد اما سرکوب هم نشد، بلکه مهار شد. این جنبش پس از انتخابات ۸۸ در قالب جنبش دموکراسی‌خواهی دوباره زبانه کشید.»
  • «در دورهٔ خاتمی اصلاحات بیشتر محتوای توسعهٔ سیاسی و فرهنگی داشت… شعار توسعهٔ اقتصادی نداد ولی دستاوردهای چشمگیری در قلمرو اقتصاد کلان جامعه داشت… خاتمی هم دستاورد اقتصادی خوبی داشت و هم خطرات امنیت ملی ایران را کم کرد. ایران پیش قراول گفت‌وگوی تمدن‌ها در سازمان ملل شد. شما اوضاع آن زمان را با حالا مقایسه کنید… این مقایسه به خوبی نشان می‌دهد که حکومت‌هایی که مردم‌سالارانه‌ترند در جهان امروز برای جوامعشان مؤثرتر و کارامدتر می‌توانند کار کنند..»
  • «برایتان جالب باشد که بدانید روز یکشنبه پس از انتخابات که به مجلس رفتم، همه منتظر بودند که ببیند مجلس را چطور اداره می‌کنم. بالاخره رئیس مجلسی بودم که در انتخابات شکست خورده بودم. برای برخی سؤال این بود که بنده چطور می‌خواهم با این مسئله برخورد بکنم؟ خب! بنده هم بسیار شاداب و سرحال به مجلس وارد شدم و در نطق خودم از حضور مردم تشکر کردم و به برادر گرامی جناب آقای خاتمی تبریک گفتم و بعد هم اعلام کردم تا دیروز رقابت بود و از امروز رفاقت است. این عبارتی بود که برای نخستین بار من به کار بردم و در طول دوره‌ای که از آن هنگام در مجلس بودم یعنی بیش از دو سال بعد از دوم خرداد، در اوج همکاری و همدلی با دولت گذشت. همین الان هم که به آقای خاتمی صحبت کنید، همه جا ایشان اشاره کرده که نحوه برخورد مجلس پنجم و فلانی با من و دولتم فراموش‌نشدنی است و همیشه که لایحه می‌دادم خاطر جمع بودم که فلانی آن را دریافت می‌کند. خوب ببینید این چقدر برای کشور و نظام مفید می‌توانست باشد که بود.»
  • «انصافاً شرایط دوره اصلاحات فرصت خوبی برای کمک به توسعه هنر بود. این را نه فقط در حوزه نهادی هنر یا وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بلکه در یک سطح وسیع‌تر اجتماعی شاهد بودیم و همه به آن واقف هستند. آن دوره، دوره ارتباطات گسترده بین‌المللی ایران بود و ما به‌راحتی می‌توانستیم هنرمندان خارجی و آثارشان را به ایران بیاوریم و یا هنرمندان ایرانی به سهولت می‌توانستند به سراسر دنیا بروند و آثار خودشان را به نمایش بگذارند. پروژه‌های تبادل فرهنگ و هنری در آن زمان خیلی راحت‌تر عملی می‌شد.»
  • «از سال ۷۶ که مردم ایران با خاتمی آشنا شده‌اند، هرگز ندیده‌اند و نشنیده‌اند که خاتمی برای کسی، ملتی، کشوری، گروهی یا جماعتی آرزوی مرگ و نیستی و نابودی بنماید. هرگز ندیده‌اند که خاتمی آدم‌ها را نفرین کند. هرگز ندیده‌اند که خاتمی نسبت به رقیب، نسبت به دشمن، توهین کند یا او را تحقیر نماید. حتی در مقابل بدترین و کینه‌ورزترین مخالفین و دشمنان سیاسی‌اش، خاتمی همواره عفت کلام، ادب، کرامت و حرمت انسانی را نگه داشته است
  • «آنچه که خاتمی بیان کرد این بود که چرا باید بین غرب وشرق فقط تضادها مطرح باشند، حال آن که ما می‌توانیم درمورد تمدن‌هایمان گفت وگو کرده و درکنار آن سنتهایمان را حفظ کنیم، به اصول عقاید و رفتاری یکدیگر احترام بگذاریم و بدانیم که وجودتمدنهای متفاوت نمی‌تواند موجب ستیز وجنگ شود.»
  • «تحصیل و کتاب در خانواده ما ارزش داشت. مثلاً یادم هست آقای خاتمی وقتی از قم می‌آمد، برای بچه‌های کوچکتر مثل رضا و علی و خواهرزاده‌هایم که کوچکتر بودند همیشه کتاب سوغاتی می‌آورد. خلاصه اینکه در خانواده ما تحصیل و علم خیلی ارزش داشت، فرض کنید اگر خواستگار فقیر تحصیلکرده می‌آمد او را به یک آدم پولدار کم سوادتر ترجیح می‌دادیم. همیشه کتاب در خانه‌مان بود. وقتی من کلاس ششم را خواندم دیگر در اردکان مدرسه نبود؛ ولی من هر جا که کتابی می‌دیدم، می‌خواندم. یادم هست، دبستان که می‌رفتم، آن وقت‌ها وضع‌مان طوری نبود که مجله کودکان و مجله هفتگی و این‌ها را بخریم. دوستی داشتیم که دختر رئیس بانک بود و این مجلات را می‌خرید.»
    • مریم خاتمی، خواهر محمد خاتمی[۲۰۴]
  • «ایشان مرد بسیار بزرگی هستند که قدرشان را ندانستیم
  • «دوره آقای خاتمی از بهترین دوره‌های [مؤسسه] کیهان بعد از انقلاب بود، با اینکه دوران جنگ بود و محدودیت‌ها زیاد. همراه آقای خاتمی یک شورای سردبیری جوان با روحیه انقلابی تشکیل شد.»
  • «من تحت تأثیر دیدگاه‌های خاتمی نسبت به دموکراسی مذهبی و گفت‌وگوی تمدن‌ها قرار گرفته‌ام… هر دو دورهٔ ریاست جمهوری خاتمی، آزادی را به داخل ایران هدایت کرده است و به علت روابط بهبود یافته‌اش با کشورهای داخل و خارج منطقه، این کشور مثال‌زدنی است. … دیدگاه‌های خاتمی روابط میان توده‌ها و اسلام، توده‌ها و کشورها و در نهایت مسلمانان و جهان معاصر را دوباره تعریف کرده است
  • «پیشنهاد خاتمی برای گفت‌وگو میان تمدن‌ها باید از طریق استقرار موسسه‌ای که چنین مذاکراتی را ترغیب و آماده کند، اجرا شود.»
  • «رسالت دولت خاتمی عبور از نظام اسلامی و تغییر ماهوی در انقلاب و نظام بود و خود دولت به یک اپوزیسیون برای نظام تبدیل شده بود و تبدیل اسلامیت به جمهوریت را به شدت دنبال می‌کرد.»
  • «آقای خاتمی! دوران هشت ساله مسئولیت شما به پایان خواهد رسید، کامیابی‌ها و ناکامی‌های سیاسی - که طبیعت این مسئولیت سنگین هستند- همه خواهند گذشت، اما شما در تاریخ ایران جاودانه خواهید ماند… شما فرد شایسته ملت ایرانید و افتخار هر ایرانی … و نام شما در کنار پاسداران تاریخ و فرهنگ ایرانی ثبت خواهد شد».
  • «آقای خاتمی ملاحظات خودش را داشت… فکر می‌کنم دچار این کابوس بود که مبادا روزی گورباچف ایران بشود، اینکه در دوران ریاست‌جمهوری ایشان نظام دستخوش تغییرات ساختاری نشود یا در مورد قانون اساسی مواردی که حقوق ملت پایمال می‌شود و دیگران می‌توانند از حق انتصابی خود استفاده کنند، امکان تغییرش داده نشود. خط قرمز آقای خاتمی حفظ نظام بود.».
  • «ما شاهد بودیم که در اواخر دوران آقای هاشمی میزان رفت و آمد دیپلماتیک به حداقل خود رسیده بود و این آقای خاتمی بود که با درایت و سیاست تنش‌زدایی و بیش از همه اتکا به رأی بالای مردم، توانست با دیگران وارد گفتگو شود، شعارهای خود را مطرح بکند، با آن‌ها مذاکره بکند و برای ایران یک اعتباری را بیاورد و از همه مهم‌تر این است که جلوی تهدیدها را با اتکا به آرای مردم و مردمی بودن خود این خطرها را رفع و دفع کند.».
  • «تعهّدِ ایشان به گفتگوی میان فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، بخش مهمی از روند صلح است که این همان چیزی است که جهان امروز نیازمند آن است.»
  • «اصلاح‌طلبی به نام خاتمی گره خورده و بدون نام رئیس دولت اصلاحات مفهمومی ندارد.»
  • «خاتمی باید در یک اظهارنظر و بیانیه رسمی از فتنه‌گران اعلام برائت کند… خاتمی به جای آنکه در پس پرده صحبت کند باید در یک اظهارنظر رسمی و انتشار بیانیه از فتنه گران اعلام برائت کند اما خاتمی و دوستانش تاکنون این کار را انجام ندادند؛ بنابراین این اظهارات نمی‌تواند لکه ننگ فتنه‌گری را از دامان اصلاح طلبان پاک کند.»
  • «در دوران ایشان هیچ کلمه‌ای به اندازه اصلاحات تکرار نشد و بنده با آشنایی که با افکار خاتمی از پیش از انقلاب دارم می‌گویم که اصلاحات موردنظر خاتمی جلوه‌ای از رویارویی اسلام و تجدد یا همان مدرنیته در دنیای امروز است.»
  • «چهره گشاده، صبر، حوصله و تحمل نقد و انتقاد از خصوصیات خاتمی است که هرگز فراموش نخواهد شد.»
  • «عنایت ویژه و بها دادن به نخبگان و بزرگان علم و هنر و فرهنگ از سوی خاتمی و در یک کلام حفظ شان انسان از مشخصاتی است که در خاتمی قابل توجه است و هر انسان با انصافی با نگاهی به هشت سال گذشته نمی‌تواند گامهای دولت را با بی تفاوتی در نظر نگیرد و این واقعیت تلخی است که دستگاه‌های تبلیغاتی نخواستند مردم به درستی از واقعیت بی مانندشان آگاهی پیدا کنند.»
  • «خاتمی در عرصه بین‌المللی به ایران و ایرانیان عزت داد و با طرح گفتگوی تمدنها که متأسفانه در داخل کشور خودمان کمترین توجه به آن شد در این عرصه خوش درخشید.»
  • «مهم‌ترین و ارزشمندترین دستاورد دولت خاتمی… آن فضای انسانی است که او حفظ کرد و توسعه آن در جامعه را نصب العین و مهم‌ترین هدف خود قرار داده بود. او به‌واسطهٔ این اهتمام در تمامی افتخارات ملّت ما در طی این مدت شریک است… امیدوارم [شخصیت خاتمی] شناخته شود و از دست نرود… هرکه خاتمی را می‌شناسد و دوست دارد، به عنوان عالمی عامل و دانشمندی روحانی می‌شناسد که آرمان‌هایش را از شناخت عالمانه و عمیق دین خود وام گرفته است.»
  • «سید محمد خاتمی نقش بزرگی در طرح و بسط گفتمان اصلاح‌طلبی بر عهده داشت و توانست اصلاحات به نحو عام را به گفتمانی مقبول تبدیل سازد. وی هرچند در پیشبرد اصلاحات موفق بود لکن بعضی از افراطی‌های دوم خردادی در فاز تاویل اصلاحات را به انحراف کشیدند، در هر حال خاتمی در پروسه تبیین اصلاحات به مرور در حال نزدیک شدن و شکل دادن به جریان اصیل اصلاحات ملی است.»
  • «من فکر می‌کنم خدماتی که رئیس جمهور خاتمی به ایران کرد هیچ‌گاه از صحنه سیاسی پاک نمی‌شود و وی برای توسعه زندگی اجتماعی و مدنی مردم ایران به‌طور جدی همکاری کرده است. هر رئیس‌جمهوری همکاری خاص خود را در توسعه و گسترش کشور دارد.»
  • «نقد خاتمی جدا از نقد خود اصلاحات نیست. اهدافی که ایشان مطرح کردند جزو خواسته‌های ملت ایران بوده ولی هرگز به طور واقعی محقق نشده است… در تمام دوران دولت خاتمی کنترل اقتصادی کشور در دست مافیای اقتصادی بوده است.»
  • «اصلاحات متعلق به مردم است. دوم خرداد را نیز آقای خاتمی به وجود نیاورده است بلکه متعلق به مردم است… در این که منتخب مردم (خاتمی) شایسته بود و مردم هجوم آوردند و رأی دادند به جای خود محترم است اما تا ایران هست، حکومت‌ها و افراد و قشرها می‌روند اما مردم می‌مانند.»
  • «به نظر من در پاره‌ای از عرصه‌ها، دولت خاتمی و خصوصاً شخص وی کارآمدترین دولت یکصدساله اخیر جامعهٔ ما محسوب می‌شود.»
  • «گفتمان آقای خاتمی در جامعه رسوخ پیدا کرده و مستقل از شخصیت ایشان عمل می‌کند، بنابراین معتقدیم که گفتمان ایشان کماکان در جامعه، گفتمان برتر خواهد بود و پروژهٔ اصلاحات نیز به راه خود ادامه خواهد داد، چرا که جامعهٔ ما نیازمند چنین پروژه‌ای است و هیچ عاملی نمی‌تواند مانع از پیشرفت این روند فزاینده باشد.»
  • «آقای خاتمی شعارهای پایه‌ای انقلاب را بیان کرده‌اند که در طول سال‌های گذشته به آنها عمل نشده است، بنابراین حرف‌های آقای خاتمی همان آرمان‌های انقلاب و امام (ره) است و همهٔ مسؤولان و مردم باید در بیان این عقاید، افتخار کنند.»
  • «افتخار ما این است که با یک فرد آزاده، میهن خواه و مردم دوست سر و کار داریم، زیرا “خاتمی رئیس جمهور“ روزی تمام می‌شود، اما “خاتمی مردم دوست“ همواره می‌ماند.»
  • «سید محمد خاتمی محبوب‌ترین فرد از میان چهره‌های سیاسی است و اگر همین الآن [ ۱۳۹۵/۰۹/۲۲ ] برای انتخابات ریاست جمهوری، حتی ۴۸ ساعت قبل از انتخابات آقای خاتمی را تأیید کنند، ایشان رأی خواهد آورد.»
  • «خاتمی با طرح مردم سالاری دینی و یا دموکراسی سعی کرد روش جدیدی را ارایه دهند و روابط فی‌مابین مردم با مردم و دولت با مردم را در یک چارچوب تعریف شده ارایه بدهند… در حقیقت همه مردم اذعان دارند که صداقت آقای خاتمی در کلان و جدیت در عمل یکی از خصوصیات و مشخصه‌های بارز وی بوده است.»
  • «مهمترین نقطه قوت دولت آقای خاتمی، شخص آقای خاتمی است زیرا با بیان تئوری‌ها و اندیشه‌هایی که وی در طول مدت ریاست جمهوری خود ارائه داد تأثیرات زیادی در عرصه‌های مختلف از خود برجاگذاشت. در واقع ایشان ادبیات سیاسی موجود در کشور را از دوم خرداد ۷۶ به بعد تغییر داد و نقدپذیر بودن مسوولان را برای مردم اثبات کرد. یعنی یک مسوولان ضمن نقدپذیر بودن می‌توانند دوام و ماندگاری خود را نیز تضمین کنند.»
  • «فضای دموکراسی در زمان آقای خاتمی بیشتر و بازتر بود و ایشان در همه زمینه‌ها آزادی داد. »

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. کیهان. ۲۸ مرداد ۱۳۵۹،۱۲. 
  2. اطلاعات. ۲۴ مرداد ۱۳۵۹،۲. 
  3. کیهان. ۶ آذر۱۳۵۹،۱۲. 
  4. سید محمد خاتمی مطرح کرد؛ انقلاب فرهنگی ضرورت امروز نظام ۲. روزنامه کیهان (در تاریخ ۱۱ دی ۱۳۵۹).
  5. یادداشت سید محمد خاتمی همزمان با آزادی گروگان‌ها. tarikhirani.ir (در تاریخ ۳۰ دی ۱۳۵۹).
  6. یادداشت سید محمد خاتمی همزمان با آزادی گروگان‌ها. tarikhirani.ir (در تاریخ ۳۰ دی ۱۳۵۹).
  7. «خاتمی: مبارزه با عواملی که انسان را عروسک استعمار گران می‌کند بزرگترین رسالت ارشادی». کیهان. ۹ آذر ۱۳۶۱،۱۷. 
  8. «خاتمی: مبارزه با عواملی که انسان را عروسک استعمار گران می‌کند بزرگترین رسالت ارشادی». کیهان. ۹ آذر ۱۳۶۱،۱۷. 
  9. «خاتمی: مبارزه با عواملی که انسان را عروسک استعمار گران می‌کند بزرگترین رسالت ارشادی». کیهان. ۹ آذر ۱۳۶۱،۱۷. 
  10. «خاتمی: مبارزه با عواملی که انسان را عروسک استعمار گران می‌کند بزرگترین رسالت ارشادی». کیهان. ۹ آذر ۱۳۶۱،۱۷. 
  11. «خاتمی: مبارزه با عواملی که انسان را عروسک استعمار گران می‌کند بزرگترین رسالت ارشادی». کیهان. ۹ آذر ۱۳۶۱،۱۷. 
  12. اطلاعات. ۲۳ آبان ۱۳۶۱،۳. 
  13. اطلاعات. ۲۳ آبان ۱۳۶۱،۳. 
  14. 33 سال پیش در چنین روزی. تأکید امام خمینی (ره) بر مسئله حجاب ۲. روزنامه کیهان (در تاریخ ۳ و۴ تیر ۱۳۶۲).
  15. 33 سال پیش در چنین روزی. تأکید امام خمینی (ره) بر مسئله حجاب ۲. روزنامه کیهان (در تاریخ ۳ و۴ تیر ۱۳۶۲).
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ ۱۶٫۳ «دکتر محمد خاتمی در مراسم گرامیداشت روز زن:نگرش مردسالاری موجب مظلومیت زنان در جامعه است». همشهری. ۱۳ آبان ۱۳۷۵، ۱۱۱۱، سال چهارم،سیاسی. 
  17. زنان و جوانان. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۳۲–۳۳. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۳۳۰. 
  18. زنان و جوانان. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۳۲–۳۳. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۳۳۰. 
  19. زنان و جوانان. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۱۵. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۳۳۰. 
  20. احزاب و شوراها. طرح نو، ۱۳۸۸. ۲۵. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۴۰۸. 
  21. «حجت‌الاسلام و المسلیمن خاتمی در پیامی به ملت ایران». همشهری. ۵ خرداد ۱۳۷۶ / ۲۹ می ۱۹۹۷، پنجم (۱۲۶۴) ۱۲۶۴،اول. 
  22. زنان و جوانان. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۱۸۶–۱۸۷. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۳۳۰. 
  23. زنان و جوانان. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۱۸۶–۱۸۷. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۳۳۰. 
  24. زنان و جوانان. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۱۸۶. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۳۳۰. 
  25. زنان و جوانان. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۱۸۸. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۳۳۰. 
  26. احزاب و شوراها. طرح نو، ۱۳۸۸. ۲۰. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۴۰۸. 
  27. سخنرانی سیدمحمد خاتمی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد. http://tarikhirani.ir/.
  28. سخنرانی سیدمحمد خاتمی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد. http://tarikhirani.ir/.
  29. سخنرانی سیدمحمد خاتمی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد. http://tarikhirani.ir/.
  30. سخنرانی سیدمحمد خاتمی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد. http://tarikhirani.ir/.
  31. سخنرانی سیدمحمد خاتمی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد. http://tarikhirani.ir/.
  32. سخنرانی سیدمحمد خاتمی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد. http://tarikhirani.ir/.
  33. گفت‌وگوی تمدّن‌ها. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۶۸. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۶۳۶۱. 
  34. گفت‌وگوی تمدّن‌ها. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۶۸. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۶۳۶۱. 
  35. گفت‌وگوی تمدّن‌ها. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۶۵. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۶۳۶۱. 
  36. گفت‌وگوی تمدّن‌ها. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۶۲. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۶۳۶۱. 
  37. http://www.hamshahrionline.ir/hamnews/1379/790110/siasi.htm%23siasi1
  38. رئیس‌جمهور در اجتماع مردم یزد: شعار مرگ ندهید، نیازمند زندگی هستیم.. همشهری، ش ۲۰۷۴‏ (در تاریخ ۲۱ اسفند ۱۳۷۸).
  39. رئیس‌جمهور در اجتماع مردم یزد: شعار مرگ ندهید، نیازمند زندگی هستیم.. همشهری، ش ۲۰۷۴‏ (در تاریخ ۲۱ اسفند ۱۳۷۸).
  40. حجت الاسلام و المسلمین سید محمد خاتمی در اجتماع مردم نیشابور: ما خواهان استقلال، آزادی و پیشرفت بر پایه هویت دینی هستیم. خبرگزاری ایسنا (در تاریخ ۱ تیر ۱۳۸۰).
  41. http://www.hamshahrionline.ir/hamnews/1380/800121/siasi.htm#siasi1
  42. Farhang-Mehr Asks A question from Khatami. youtube.com.
  43. رئیس‌جمهور: مردم باید در صحنه بمانند پیشبرد اصلاحات در جامعه ما، گام به گام و سیراب‌شدن از آن، قطره قطره است. ایسنا.
  44. رئیس جمهور: ایرانگردی را ترویج کنیم و نیاز جهانگردان را برای دیدار از ایران سرفراز برآوریم. ایسنا (در تاریخ ۲۷ اسفند ۱۳۸۲).
  45. /گزارش کامل/ رئیس جمهور در نشست پایانی سران گروه پانزده: بشر از جنگ، ترور و خشونت خسته شده است نمی‌توان از موانع داخلی پیشرفت در جوامع خود چشم پوشید. ایسنا (در تاریخ ۹ اسفند ۱۳۸۲).
  46. رئیس‌جمهور: قدرت باید توسط مردم مهار و جلوی خودسریهای آن گرفته شود ملت باید بخواهد که به هیچ‌چیز دیگری جز محیط آزاد، آرام، مردم‌سالار تن درندهد. ایسنا (در تاریخ ۱۹ بهمن ۱۳۸۲).
  47. رئیس‌جمهور در گفت‌وگو با یک نشریه دانش‌آموزی: اطمینان می‌دهم که از اعتقاداتم دست برنداشته و به مردم دروغ نگفته‌ام همواره کوشیده‌ام از زمان خود عقب نمانم. ایسنا (در تاریخ ۱۳ بهمن ۱۳۸۲).
  48. رئیس جمهور در مراسم گشایش موزه اطلاعات تاریخ کشور: نباید نسلی که در قبل از انقلاب زندانی کشیده مورد بی‌اعتنایی قرار گیرد. ایسنا (در تاریخ ۸ بهمن ۱۳۸۲).
  49. رئیس جمهور در مراسم گشایش موزه اطلاعات تاریخ کشور: نباید نسلی که در قبل از انقلاب زندانی کشیده مورد بی‌اعتنایی قرار گیرد. ایسنا (در تاریخ ۸ بهمن ۱۳۸۲).
  50. خاتمی در گفت‌وگو با استاندارد: با هر کسی که بخواهد آزادی را محدود کند، مبارزه می‌کنیم امیدوارم تا جمعه راه حلی پیدا شود. ایسنا (در تاریخ ۷ بهمن ۱۳۸۲).
  51. خاتمی در گفت‌وگو با سی.بی. اس: معیارهای دموکراسی، کالاهای آمادهٔ صادرات نیستند. ایسنا (در تاریخ ۲ بهمن ۱۳۸۲).
  52. متن کامل سخنان رئیس جمهور به هنگام تقدیم لایحهٔ برنامهٔ چهارم توسعه به مجلس شورای اسلامی. ایسنا (در تاریخ ۲۴ دی ۱۳۸۲).
  53. متن کامل سخنان رئیس جمهور به هنگام تقدیم لایحهٔ برنامهٔ چهارم توسعه به مجلس شورای اسلامی. ایسنا (در تاریخ ۲۴ دی ۱۳۸۲).
  54. http://www1.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100004179269
  55. http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13920722000643
  56. http://www.iranjewish.com/Essay/Essay19.htm
  57. http://www.iranjewish.com/Essay/Essay19.htm
  58. محمد خاتمی: آنان که روزی داعیه خدایی داشتند، جز جسد مومیایی شده‌ای از آنها باقی نمانده. دویچه وله فارسی (در تاریخ ۰۸٫۰۲٫۲۰۰۴).
  59. محمد خاتمی: آنان که روزی داعیه خدایی داشتند، جز جسد مومیایی شده‌ای از آنها باقی نمانده. دویچه وله فارسی (در تاریخ ۰۸٫۰۲٫۲۰۰۴).
  60. محمد خاتمی: آنان که روزی داعیه خدایی داشتند، جز جسد مومیایی شده‌ای از آنها باقی نمانده. دویچه وله فارسی (در تاریخ ۰۸٫۰۲٫۲۰۰۴).
  61. محمد خاتمی: نه حذف اسلام و نه حذف جمهوریت. دویچه وله فارسی (در تاریخ 11.02.2004).
  62. محمد خاتمی: نه حذف اسلام و نه حذف جمهوریت. دویچه وله فارسی (در تاریخ 11.02.2004).
  63. محمد خاتمی: نه حذف اسلام و نه حذف جمهوریت. دویچه وله فارسی (در تاریخ 11.02.2004).
  64. جمهوری سکولار در ایران تشکیل نخواهد شد. همشهری (در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۸۳).
  65. جمهوری سکولار در ایران تشکیل نخواهد شد. همشهری (در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۸۳).
  66. جمهوری سکولار در ایران تشکیل نخواهد شد. همشهری (در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۸۳).
  67. جمهوری سکولار در ایران تشکیل نخواهد شد. همشهری (در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۸۳).
  68. جمهوری سکولار در ایران تشکیل نخواهد شد. همشهری (در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۸۳).
  69. واکنش شدیدخاتمی به قطعنامه شورای حکام آژانس اتمی. همشهری (در تاریخ ۳۱ شهریور ۱۳۸۳).
  70. خاتمی در کنفرانس مطبوعاتی:رئیس جمهوری حق ندارد اپوزیسیون درون نظام باشد. همشهری (در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۸۳).
  71. خاتمی در کنفرانس مطبوعاتی:رئیس جمهوری حق ندارد اپوزیسیون درون نظام باشد. همشهری (در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۸۳).
  72. خاتمی در کنفرانس مطبوعاتی:رئیس جمهوری حق ندارد اپوزیسیون درون نظام باشد. همشهری (در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۸۳).
  73. خاتمی در کنفرانس مطبوعاتی:رئیس جمهوری حق ندارد اپوزیسیون درون نظام باشد. همشهری (در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۸۳).
  74. خاتمی در کنفرانس مطبوعاتی:رئیس جمهوری حق ندارد اپوزیسیون درون نظام باشد. همشهری (در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۸۳).
  75. خاتمی در کنفرانس مطبوعاتی:رئیس جمهوری حق ندارد اپوزیسیون درون نظام باشد. همشهری (در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۸۳).
  76. خاتمی در کنفرانس مطبوعاتی:رئیس جمهوری حق ندارد اپوزیسیون درون نظام باشد. همشهری (در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۸۳).
  77. خاتمی در کنفرانس مطبوعاتی:رئیس جمهوری حق ندارد اپوزیسیون درون نظام باشد. همشهری (در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۸۳).
  78. خاتمی در کنفرانس مطبوعاتی:رئیس جمهوری حق ندارد اپوزیسیون درون نظام باشد. همشهری (در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۸۳).
  79. سخنان خاتمی در بزرگداشت ابوعلی سینا. همشهری (در تاریخ ۲ شهریور ۱۳۸۳).
  80. رئیس جمهوری در مراسم بزرگداشت سالروز مشروطیت:همه باید * «بکوشیم بهانه غیردموکراتیک بودن جمهوری اسلامی را از دست دشمن بگیریم (در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۸۳= ناشر =همشهری).
  81. خطای در استفاده از الگو:یادکرد وب: پارامترهای نشانی و عنوان اجباری هستند. (در تاریخ ۲۸ تیر ۱۳۸۳= ناشر =همشهری).
  82. در دیدار وزیر دادگستری عربستان با خاتمی و هاشمی شاهرودی عنوان شد (در تاریخ ۲۰ خرداد ۱۳۸۳= ناشر =همشهری).
  83. خاتمی در الجزیره:تجارب خودکفایی ایران در اختیار الجزایر قرار می‌گیرد (در تاریخ ۱۳ مهر ۱۳۸۳ = ناشر =همشهری).
  84. خاتمی در الجزیره:تجارب خودکفایی ایران در اختیار الجزایر قرار می‌گیرد (در تاریخ ۱۳ مهر ۱۳۸۳ = ناشر =همشهری).
  85. گزارشی از سفر رئیس جمهور به الجزیره (در تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۸۳ = ناشر =ایسنا).
  86. http://www.imam-sadr.com/اخبار/نمایش-اخبار/tabid/99/ArticleId/885/خاتمی-با-مقامات-و-شخصیت‌های-برجستهٔ-متعدد-لبنان-دیدار-و-گفت‌وگو-کرد.aspx
  87. http://www.imam-sadr.com/اخبار/نمایش-اخبار/tabid/99/ArticleId/885/خاتمی-با-مقامات-و-شخصیت‌های-برجستهٔ-متعدد-لبنان-دیدار-و-گفت‌وگو-کرد.aspx
  88. http://www.hamshahrionline.ir/hamnews/1384/840512/news/siasi.htm#s16323
  89. http://www.khatami.ir/fa/speech/31.html
  90. http://www.khatami.ir/fa/speech/32.html
  91. http://www.khatami.ir/fa/speech/32.html
  92. http://www.khatami.ir/fa/speech/32.html
  93. http://www.khatami.ir/fa/events/27.html
  94. http://www.khatami.ir/fa/news/73.html
  95. http://www.khatami.ir/fa/news/80.html
  96. http://www.khatami.ir/fa/news/788.html
  97. http://www.khatami.ir/fa/news/788.html
  98. http://www.khatami.ir/fa/news/786.html
  99. http://www.khatami.ir/fa/news/786.html
  100. http://www.khatami.ir/fa/news/794.html
  101. http://www.khatami.ir/fa/news/821.html
  102. http://www.khatami.ir/fa/news/825.html
  103. http://www.khatami.ir/fa/news/832.html
  104. http://www.khatami.ir/fa/speech/47.html
  105. http://www.khatami.ir/fa/news/892.html
  106. http://www.khatami.ir/fa/news/900.html
  107. http://www.khatami.ir/fa/news/900.html
  108. http://www.khatami.ir/fa/news/900.html
  109. http://www.sharghdaily.ir/News/44041/صاحبان-هویت-بسته-سخن-نمی‌گویند،-حذف-می‌کنند
  110. http://www.khatami.ir/fa/news/990.html
  111. http://www.khatami.ir/fa/news/990.html
  112. http://www.khatami.ir/fa/news/953.html
  113. http://www.khatami.ir/fa/note/4.html
  114. http://www.khatami.ir/fa/news/1043.html
  115. http://www.khatami.ir/fa/news/1043.html
  116. http://www.khatami.ir/fa/news/1043.html
  117. http://www.khatami.ir/fa/news/1025.html
  118. http://www.khatami.ir/fa/news/1025.html
  119. http://www.khatami.ir/fa/news/1008.html
  120. http://www.khatami.ir/fa/news/1009.html
  121. http://www.khatami.ir/fa/news/1015.html
  122. http://www.khatami.ir/fa/news/1015.html
  123. http://www.khatami.ir/fa/news/1015.html
  124. http://www.khatami.ir/fa/news/1015.html
  125. http://www.khatami.ir/fa/news/1025.html
  126. http://www.khatami.ir/fa/news/1025.html
  127. http://www.khatami.ir/fa/note/7.html
  128. http://tarikhirani.ir/fa/files/22/bodyView/196/خاتمی:.دوم.خرداد.حاصل.مواجهه.دو.طرز.تلقی.از.انقلاب.و.جمهوری.اسلامی.بود.html
  129. http://www.sharghdaily.ir/News/44041/صاحبان-هویت-بسته-سخن-نمی‌گویند،-حذف-می‌کنند
  130. http://www.khatami.ir/fa/news/1296.html
  131. http://ebrat.ir/?part=news&inc=news&id=61745
  132. http://www.sharghdaily.ir/News/37004/وداع-خاتمی-با-قدرت
  133. http://www.sharghdaily.ir/News/44041/صاحبان-هویت-بسته-سخن-نمی‌گویند،-حذف-می‌کنند
  134. http://www.khatami.ir/fa/news/1345.html
  135. http://www.khatami.ir/fa/news/1345.html
  136. http://www.khatami.ir/fa/news/1345.html
  137. http://www.dw.com/fa-ir/نظر-محمد-خاتمی-درباره-توافق-هستهای-و-معضل-صلح-امام-حسن/a-18562675
  138. http://www.dw.com/fa-ir/خاتمی-هر-انقلابی-لزوما-مثبت-نیست/a-18244613
  139. http://www.dw.com/fa-ir/خاتمی-هر-انقلابی-لزوما-مثبت-نیست/a-18244613
  140. http://www.dw.com/fa-ir/خاتمی-هر-انقلابی-لزوما-مثبت-نیست/a-18244613
  141. http://www.khatami.ir/fa/news/1357.html
  142. http://www.khatami.ir/fa/news/1357.html
  143. http://www.khatami.ir/fa/news/1357.html
  144. http://www.khatami.ir/fa/news/1360.html
  145. http://www.khatami.ir/fa/news/1360.html
  146. http://www.khatami.ir/fa/news/1364.html
  147. http://www.khatami.ir/fa/news/1364.html
  148. http://www.khatami.ir/fa/news/1364.html
  149. http://www.khatami.ir/fa/news/1364.html
  150. http://www.khatami.ir/fa/news/1364.html
  151. http://www.khatami.ir/fa/news/1364.html
  152. http://www.khatami.ir/fa/note.html
  153. http://www.khatami.ir/fa/news/1366.html
  154. http://www.khatami.ir/fa/news/1365.html
  155. http://www.khatami.ir/fa/news/1365.html
  156. http://www.khatami.ir/fa/news/1369.html
  157. http://www.khatami.ir/fa/news/1369.html
  158. http://www.khatami.ir/fa/news/1369.html
  159. دریغ و درد که جهان امروز، از بیداد و تبعیض و خون و خشونت و تحقیر انسان سرشار است. khatami.ir (در تاریخ ۴ دى ۱۳۹۵).
  160. http://www.khatami.ir/fa/news/832.html
  161. http://www.khatami.ir/fa/news/832.html
  162. http://www.khatami.ir/fa/news/1345.html
  163. http://www.khatami.ir/fa/news/898.html
  164. http://www.khatami.ir/fa/news/898.html
  165. http://www.hamshahrionline.ir/hamnews/1379/790110/siasi.htm%23siasi1
  166. زنان و جوانان. تهران: طرح نو، ۱۳۸۸. ۱۵. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۷۱۳۴۳۳۰. 
  167. http://www.khatami.ir/fa/news/1224.html
  168. خطای در استفاده از الگو:یادکرد وب: پارامترهای نشانی و عنوان اجباری هستند.. همشهری (در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۸۳).
  169. http://www.ettelaat.com/new/index.asp?fname=2013\10\10-25\22-14-50.htm&storytitle=سيد%۲۰محمد%۲۰خاتمي:%۲۰امام%۲۰علي(ع)%۲۰هيچ%۲۰گاه%۲۰قدمي%۲۰بيرون%۲۰از%۲۰دايره%۲۰حق%۲۰برنداشت
  170. http://www.musicema.com/node/150167
  171. http://www.hamshahrionline.ir/details/241392
  172. خاطرات محمد خاتمی از نلسون ماندلا: مرا رئیس‌جمهور من خطاب می‌کرد. http://tarikhirani.ir/+(در تاریخ ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۱).
  173. http://www.khatami.ir/biography.html
  174. http://www.khatami.ir/biography.html
  175. http://www.khatami.ir/fa/note/9.html
  176. http://www.khatami.ir/fa/news/1345.html
  177. http://www.khatami.ir/fa/news/1345.html
  178. http://www.khatami.ir/fa/news/900.html
  179. http://www.imam-sadr.com/اخبار/نمایش-اخبار/tabid/99/ArticleId/879/خاتمي-در-بيروت-زمان-ما-براي-رهايي،-نيازمند-دين-است.aspx
  180. http://www.khatami.ir/fa/news/912.html
  181. http://www.khatami.ir/fa/news/972.html
  182. http://aftabnews.ir/fa/news/236923/سیدمحمد-خاتمی-روحانی-روحانی-است-و-ادامه-دهنده-راه-من-نیست
  183. http://www.khatami.ir/fa/news/1373.html
  184. http://www.khatami.ir/fa/news/1373.html
  185. روایت تازه حسین نصر: با شاه مذاکره کردم، شریعتی آزاد شد. http://tarikhirani.ir/+(در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۹۲).
  186. http://www.hamshahrionline.ir/hamnews/1383/830608/news/siasi.htm#s39741
  187. حجت الاسلام و المسلمین سید محمد خاتمی در اجتماع مردم نیشابور: ما خواهان استقلال، آزادی و پیشرفت بر پایه هویت دینی هستیم. خبرگزاری ایسنا (در تاریخ ۱ تیر ۱۳۸۰).
  188. آخرین حضور خاتمی در مجمع تشخیص مصلحت نظامرفسنجانی: خاتمی برگ زرین تاریخ انقلاب است. همشهری (در تاریخ ۹ مرداد ۱۳۸۴).
  189. http://hashemirafsanjani.ir/fa/content/نمی-توانند-خاتمی-را-ممنوع-البیان-کنند
  190. http://hashemirafsanjani.ir/fa/content/دغدغه-های-مشترک-هاشمی-و-خاتمی
  191. http://www.tabnak.ir/fa/news/572931/روحانی-ممنوع-التصویری-خاتمی-به-شوخی-شبیه-است
  192. http://www.hamshahrionline.ir/hamnews/1379/790502/siasi.htm%23siasi10
  193. http://www.khatami.ir/fa/news/1353.html
  194. http://etedaal.ir/fa/news/97322/اصلاحات-منهای-خاتمی-معنایی-ندارد
  195. http://www.baharnews.ir/prtdnk09.yt0kn6a22y.html
  196. http://www.sharghdaily.ir/News/97976/اگر-حزب-باشد-کسی-با-یک-مناظره-10-میلیون-رأی-به‌دست-نمی‌آورد
  197. http://tarikhirani.ir/fa/files/22/bodyView/200/حمیدرضا.جلایی‌پور.در.گفت‌وگو.با.تاریخ.ایرانی:.جنبش.اصلاحات.در.دوره.خاتمی.مهار.شد.html
  198. http://tarikhirani.ir/fa/files/22/bodyView/200/حمیدرضا.جلایی‌پور.در.گفت‌وگو.با.تاریخ.ایرانی:.جنبش.اصلاحات.در.دوره.خاتمی.مهار.شد.html
  199. http://tarikhirani.ir/fa/files/22/bodyView/200/حمیدرضا.جلایی‌پور.در.گفت‌وگو.با.تاریخ.ایرانی:.جنبش.اصلاحات.در.دوره.خاتمی.مهار.شد.html
  200. http://tarikhirani.ir/fa/news/22/bodyView/4532/ناطق.نوری:.تبریک.من.به.خاتمی.برای.ایجاد.آرامش.بود.احمدی‌نژاد.را.برای.مدیریت.کشور.به.صلاح.نمی‌دانستم.html
  201. http://www.cgie.org.ir/fa/news/129916
  202. http://www.isna.ir/news/93041810857/ریشه-اصلی-خاتمی-ممنوع-از-نگاه-زیباکلام
  203. صادق‌زیباکلام: «گفت وگوی تمدن‌ها» پیام صلح ودوستی بود. ایسنا (در تاریخ ۱۷ آبان ۱۳۷۹).
  204. امام موسی صدر گفت دلم برای قم تنگ شده است. مجلس شورای اسلامی ایران (در تاریخ 18 تیر 1391).
  205. داوود رشیدی: از تلویزیون اخراج شدم/ قدر خاتمی را ندانستیم. tarikhirani.ir (در تاریخ ۲۵ تیر ۱۳۹۳).
  206. دوره خاتمی از بهترین مقاطع کیهان بعد از انقلاب بود. http://tarikhirani.ir/+(در تاریخ ۱ مرداد ۱۳۹۱).
  207. دیدارهای خاتمی بامقامات و شخصیت‌های برجسته لبنان. imam-sadr.com/ (در تاریخ آذر ماه ۱۳۸۴).
  208. دیدارهای خاتمی بامقامات و شخصیت‌های برجسته لبنان. imam-sadr.com/ (در تاریخ آذر ماه ۱۳۸۴).
  209. رسالت دولت خاتمی عبور از نظام اسلامی بود. http://dolat.ir/+(در تاریخ ۷ بهمن ۱۳۸۸).
  210. رئیس جمهور در جمع کلیمیان تهران. iranjewish.com (در تاریخ ۱۹ بهمن ۸۲).
  211. عیسی سحرخیز / ”اصلاح‌طلبان باید برای رفع موانع خواستار تغییراتی در قانون اساسی باشند. ”. دویچه وله فارسی (در تاریخ ۲۲٫۰۲٫۲۰۰۵).
  212. عیسی سحرخیز / ”اصلاح‌طلبان باید برای رفع موانع خواستار تغییراتی در قانون اساسی باشند. ”. دویچه وله فارسی (در تاریخ ۲۲٫۰۲٫۲۰۰۵).
  213. محمد خاتمی ماه آینده به واشنگتن می‌رود. دویچه وله فارسی (در تاریخ ۲۲٫۰۸٫۲۰۰۶).
  214. «شبهه‌ای دربارهٔ رهبری خاتمی بر اصلاحات وجود ندارد». دویچه وله فارسی (در تاریخ ۰۸٫۰۹٫۲۰۱۵).
  215. دبیرکل مؤتلفه: خاتمی باید از فتنه‌گران اعلام برائت کند. دویچه وله فارسی (در تاریخ ۲۴٫۱۲٫۲۰۱۴).
  216. مجلس از خاتمی تجلیل کرد. همشهری (در تاریخ ۱۲ مرداد ۱۳۸۴).
  217. مجلس از خاتمی تجلیل کرد. همشهری (در تاریخ ۱۲ مرداد ۱۳۸۴).
  218. تجلیل اهل فرهنگ و اندیشه از خاتمی. همشهری (در تاریخ ۱۰ مرداد ۱۳۸۴).
  219. تجلیل اهل فرهنگ و اندیشه از خاتمی. همشهری (در تاریخ ۱۰ مرداد ۱۳۸۴).
  220. مهندس میرحسین موسوی:ارزشمندترین دستاورد خاتمی حفظ و توسعه «فضای انسانی» در جامعه است. همشهری (در تاریخ ۹ مرداد ۱۳۸۴).
  221. امیر محبیان: خاتمی در حال نزدیک شدن به جریان اصیل اصلاحات ملی است!. ایسنا (در تاریخ ۲۹ مهر ۱۳۸۲).
  222. خدمات خاتمی به ایران، هیچ‌گاه از صحنه سیاسی پاک نمی‌شود. CNN' (در تاریخ February 29, 2016).
  223. کتر حبیب‌الله پیمان: اهدافی که خاتمی مطرح کرد جزو خواسته‌های ملت ایران بود. ایسنا (در تاریخ ۲۹ آبان ۱۳۷۹).
  224. حجت‌الاسلام مهدی کروبی: آزادی‌های مشروع و نظارت، جامعه را مصون می‌کند (در تاریخ ۲۹ آبان ۱۳۷۹ ناشر = ایسنا).
  225. دکتر تاجیک در گفت و گو با ایسنا: گفتمان آقای خاتمی در جامعه رسوخ پیدا کرده و کماکان گفتمان برتر خواهد بود. ایسنا (در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۷۹).
  226. دکتر تاجیک در گفت و گو با ایسنا: گفتمان آقای خاتمی در جامعه رسوخ پیدا کرده و کماکان گفتمان برتر خواهد بود. ایسنا (در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۷۹).
  227. دکتر تاجیک در گفت و گو با ایسنا: گفتمان آقای خاتمی در جامعه رسوخ پیدا کرده و کماکان گفتمان برتر خواهد بود. ایسنا (در تاریخ ۱۶ آبان ۱۳۷۹).
  228. گزارشی از دیدار جمعی از زرتشتیان کشور با رئیس جمهور. ایسنا (در تاریخ ۲۷ مهر ۱۳۷۹).
  229. فرج‌الله رجبی در دانشگاه صنتعی شیراز. ایلنا (در تاریخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۲).
  230. نماینده مردم رودبار: خاتمی با طرح مردم سالاری دینی روش جدیدی از روابط فی‌مابین مردم با مردم و دولت با مردم ارائه داد. ایسنا (در تاریخ ۳ شهریور ۱۳۸۲).
  231. نماینده مردم رودبار: خاتمی با طرح مردم سالاری دینی روش جدیدی از روابط فی‌مابین مردم با مردم و دولت با مردم ارائه داد. ایسنا (در تاریخ ۳ شهریور ۱۳۸۲).
  232. http://www.sharghdaily.ir/News/16409/قانون-حجاب-مصوب-مجلس-بود