ضرب‌المثل‌های ترکی

از ویکی‌گفتاورد

ضرب‌المثل‌های ترکی و مترادف آن به‌فارسی.

A - B - C - Ç - D - E - F - G - H - I - İ - J - K - L - M - N - O - Ö - P - R - S - Ş - T - U - Ü - V - Y - Z

[ویرایش] A

• Aç tavuk rüyasında kendini buĝday ambarında sanırmış.

• ترجمه: «مرغ گرسنه در رؤیا، انبار غله خواب می‌بینند.»
  • مترادف فارسی: «شتر در خواب بیند پنبه دانه// گهی لپ لپ خورد، گه دانه دانه»
  • مترادف فارسی: «آدم گرسنه نان سنگك خواب می‌بيند.»
  • مترادف فارسی: «آدم برهنه كرباس دولاپهنا خواب می‌بيند.»

[ویرایش] B

• Baba oğula bir bağ bağışlamış, oğul babaya bir salkım üzüm vermemiş

• ترجمه: «پدر به‌پسرش یک تاکستان هدیه کرد، پسر حتی دانه‌ای انگور به‌پدر نداد.»
  • مترادف فارسی: «دشمنی بالاتر از اولاد نيست.»
  • مترادف فارسی: «نخل اين بستان زبار خويشتن خواهد شكست// هيچ‌كس از زادهٔ خود خير در دنيا نديد» کلیم کاشانی
• Bilmemek ayıp değil öğrenmemek ayıptır.

• ترجمه: «چیزی را ندانستن عیب نیست، چیزی را نیاموختن عیب است.»
  • مترادف فارسی: «پرسيدن عيب نيست، ندانستن عيب است.»
  • مترادف فارسی: «دانا هم داند و هم پرسد، نادان نداند و نپرسد.»
• Bir ipte iki cambaz oynayamaz.

• ترجمه: «دو نفر بندباز روی یک طناب نمی‌توانند نمایش دهند.»
  • مترادف فارسی: «دو پادشاه در اقلیمی نگنجند.»
  • مترادف فارسی: «دو شمشير در نيامی نگنجند.»
  • مترادف فارسی: «ده درويش در گليمی بخسبند و دو پادشاه در اقليمی نگنجند.» سعدی
  • مترادف فارسی: «آن‌جا كه عشق خيمه زند جای عقل نيست// غوغا بود دو پادشه اندر ولايتی» سعدی
  • مترادف فارسی: «بزم دو جمشيد مقامی كه ديد// جای دو شمشير نيامی كه ديد» نظامی
  • مترادف فارسی: «تنگ باشد يكی جهان و دو شـاه// تنگ باشد يكی سپهر و دوماه» سنایی
• Bir pire için ev yakılmaz.

• ترجمه: «به‌خاطر یک شپش نباید خانه را به‌آتش کشید.»
  • مترادف فارسی: «برای یک شپش، لحاف را بیرون نمی‌اندازند.»
  • مترادف فارسی: «برای یک کک، گلیم را نمی‌سوزانند.»
  • مترادف فارسی: «دوست را کس به‌یک بدی نفروخت// بهر کیکی گلیم نتوان سوخت» سنایی
  • مترادف فارسی: «برای یک بی‌نماز در مسجد را نمی‌بندند.»

[ویرایش] C

• Çabuk parlayan çabuk söner.

• ترجمه: «روشنایی شدید زود خاموش می‌شود.»
  • مترادف فارسی: «تب تند زود عرق می‌کند»
• Cahil dostum olacağına, akıllı düşmanım olsun.

• ترجمه: «دشمن دانا را به‌دوست نادان ترجیح می‌دهم.»
  • مترادف فارسی: «دشمن دانا بلندت می‌کند// بر زمینت می‌زند نادان دوست» سعدی
  • مترادف فارسی: «دوستی با مردم دانا نكوست// دشمن دانا به‌از نادان دوست» نظامی
  • مترادف فارسی: «دشمن دانا كه غم جان بود// بهتر از آن دوست كه نادان بود» نظامی
• Can çıkar, huy çıkmaz.

• ترجمه: «جان از بدن بیرون می‌رود ولی عادت می‌ماند.»
  • مترادف فارسی: «ترك عادت موجب مرض است.»
  • مترادف فارسی: «عادت، طبيعت ثانوی است.»
  • مترادف فارسی: «با جان مگر از جسد بر آيد// خويی كه فرو شده است با شیر» سعدی
• Çürük iple kuyuya inilmez.

• ترجمه: «با طناب پاره نباید داخل چاه شد.»
  • مترادف فارسی: «با بند پوسیدهٔ کسی نباید به‌چاه رفت.»
  • مترادف فارسی: «به‌ريسمان پوسيده كسی در چاه شدن.»
  • مترادف فارسی: «با طناب پوسيده كسی به‌چاه مرو.»
  • مترادف فارسی: «با طناب پوسیده کسی به‌چاه افتادن.»

[ویرایش] D

• Damlaya damlaya göl olur.

• ترجمه: «قطره قطره، دریا شود.»
  • مترادف فارسی: «قطره قطره جمع گردد وانگهی دريا شود.»
  • مترادف فارسی: «اندك اندك خيلی شود و قطره قطره سيلی.» سعدی
  • مترادف فارسی: «اندك اندك بهم شود بسيار// دانه دانه است غله در انبار» سعدی
• Denize düşen yılana sarılır.

• ترجمه: «کسی که در دریا درحال غرق‌شدن است، به‌ مار هم چنگ می‌اندازد.»
  • مترادف فارسی: «غريق بر هر گياه خشك چنگ زند.» (الغريق يتشبث به كل حشيش)
  • مترادف فارسی: «فرومانده‌مردم به‌گرداب در// زند چنگ در هر گياه ناگزر» ادیب پیشاوری
• Dereyi görmeden paçayı sıvama.

• ترجمه: «پیش از دیدن نهر، پاچهٔ شلوارت را بالا نزن.»
  • مترادف فارسی: «آب ندیده موزه کشیدن.»
• Dil kılıçtan keskindir.

• ترجمه: «زبان، تیزتر از شمشیر است.»
  • مترادف فارسی: «زخم زبان از زخم شمشیر بدتر است.»
  • مترادف فارسی: «زخم تیر بر تن است و زخم سخن بر جان.»
  • مترادف فارسی: «زخم سنان بر تن است، زخم زبان بر جان.»

[ویرایش] E

• Eşek hoşaftan ne anlar. Suyunu içer, denesi kalır.

• ترجمه: «خر نداند قدر مربا.»
  • مترادف فارسی: «خر چه داند قدرحلوای نبات.»
  • مترادف فارسی: «قيمت زعفران چه داند خر.»
  • مترادف فارسی: «قدر لوزينه خر كجا داند.»
  • تمثیل: «پیش خر، خرمهره و گوهر يكی است.» مولوی
  • تمثیل: «من آنم كه در پای خوكان نریزم// مر این قیمتی لفظ دُرّ ِ دَری را» ناصرخسرو
  • تمثیل: «تو قدر فضل شناسی كه اهل فضلی و دانش// شبه‌فروش چه داند بهای دُرّ ثمين را» سعدی

[ویرایش] G

• Gerçek dost kötü günde belli olur.

• ترجمه: «دوستان واقعی در وقت تنگی شناخته می‌شوند.»
  • مترادف فارسی: «دوست آن دانم که گیرد دست دوست// در پریشان‌حالی و درماندگی» سعدی
• Gülü seven dikenine katlanır.

• ترجمه: «هرکه خواهان گل سرخ است نیش خارش را نیز تحمل می‌کند.»
  • مترادف فارسی: «نوش خواهی، نیش می‌باید چشید.»
  • مترادف فارسی: «در بيابان گر به‌شوق كعبه خواهی زد قدم// سرزنش‌ها گر كند خار مغيلان غم‌مخور» حافظ

[ویرایش] H

• Halep orada ise arsIn buradadIr.

• ترجمه: «اگر حلب دور است، آرشین این‌جاست.»
  • مترادف فارسی: «اگر یزد دور است، گز نزدیک است.»
  • مترادف فارسی: «اگر یزد نیست، گـَز هست!»
  • مترادف فارسی: «همدان دور است؟ كردوش نزدیك است!»
  • مترادف فارسی: «اگر سیستان دور است، میدانش نزدیک است.»

[ویرایش] I

• İğneyi kendine, çuvaldızı ele batır.

• ترجمه: «یک سوزن به خودت بزن یک جوالدوز به دیگری.»
  • مترادف فارسی: «اول یک سوزن به خودت بزن بعد یک جوالدوز به دیگران.»
• İnsanın vatanı doğduğu yer değil, doyduğu yerdir.

• ترجمه: «وطن انسان جایی است که شکم سیر است، نه‌آنجا که زاده‌شده است.»
  • مترادف فارسی: «سعديا حب وطن گرچه حديثی است درست// نتوان مرد به‌سختی كه در اين‌جا زادم» سعدی
• İnsan yedisinde ne ise yetmişinde de odur.

• ترجمه: «آدم هرچه در هفت‌سالگی باشد، در هفتاد‌سالگی هم هست.»
  • مترادف فارسی: «عقل به هفت که نرسید به هفتاد هم نمی‌رسد.»
• İp inceldiği yerden kopar.

• ترجمه: «طناب‌ها از جای نازک پاره می‌شوند.»
  • مترادف فارسی: «طناب از جای باريك پاره می‌شود.»
• Isıracak köpek dişini göstermez.

• ترجمه: «سگ‌هایی که می‌خواهند گاز بگیرند، دندانشان را نشان نمی‌دهند.»
  • مترادف فارسی: «سگی كه پارس می‌كند گاز نمی‌گيرد.»
  • مترادف فارسی: «سگ لاينده گيرنده نباشد.»

[ویرایش] K

• Kefenin cebi yoktur.

• ترجمه: «کفن جیب ندارد.»
  • مترادف فارسی: «کفن جیب ندارد.»
• Kendi düşen ağlamaz.

• ترجمه: «هرکه به‌تقصیر خویش برزمین افتد، نباید گریه کند.»
  • مترادف فارسی: «خودافتاده نگريد.»
  • مترادف فارسی: «خودكرده را چه درمان.»
  • مترادف فارسی: «خودکرده را تدبیر نیست.»
  • مترادف فارسی: «خودم كردم كه لعنت بر خودم باد.»
• Keskin sirke küpüne zarar.

• ترجمه: «سرکهٔ تند، به‌خمره‌اش آسیب وارد می‌کند.»
  • مترادف فارسی: «حسود هرگز نياسود.»
• Komşunun tavuğu komşuya kaz görünürmüş.

• ترجمه: «مرغ همسایه به‌چشم همسایه، غاز است.»
  • مترادف فارسی: «مرغ همسایه غاز است.»
  • مترادف فارسی: «مرغ همسايه غاز می‌نمايد.»
  • مترادف فارسی: «مرغ همسايه تخم غاز می‌كند.»
  • مترادف فارسی: «آش همسایه روغن غاز دارد.»
  • مترادف فارسی: «دوغ در خانه ترش است.»
  • مترادف فارسی: «علف در آغل تلخ است.»
  • مترادف فارسی: «شتر، در قطار ديگران خوش نمايد.»
  • مترادف فارسی: «نعمت ما به چشم همسایه// صدبرابر فزون كند پایه// چون ز چشم نیاز می‌بیند// مرغ همسایه غاز می‌بیند» رشید یاسمی
• Köpek ürür, kervan yürür.

• ترجمه: «سگ می‌غرد، کاروان می‌رود.»
  • مترادف فارسی: «سگ لايد و كاروان گذرد.»
  • مترادف فارسی: «زآنهمه بانگ و علالای سگان// هيچ واماند ز راهی كاروان؟» مولوی
• Kulaĝına küpe olsun.

• ترجمه: «این باید گوشواره‌ای در گوش تو باشد.»
  • مترادف فارسی: «آویزهٔ گوش کردن.»
  • مترادف فارسی: «پشت گوش نوشتن.» (پشت گوشت بنويس!)
• Kurunun yanında yaş da yanar.

• ترجمه: «تر، که درکنار خشک باشد با او هم می‌سوزد.»
  • مترادف فارسی: «تر و خشک باهم می‌سوزد.»
  • مترادف فارسی: «آتش دوست و دشمن نداند.»
  • مترادف فارسی: «آتش كه به‌بيشه افتاد، تر و خشك نپرسد.»
  • مترادف فارسی: «آتش چو به‌شعله بركشد سر// چه هيزم خشك و چه گل تر» امیرخسرو دهلوی

[ویرایش] M

• Meyve veren ağaç taşlanırmış.

• ترجمه: «درختی که میوه داره بهش سنگ پرتاب می‌کنند.»
  • مترادف فارسی: «به‌ درخت بی‌ثمر سنگ نمی‌زنند.»

[ویرایش] Ö

• Öfkeyle kalkan zararla oturur.

• ترجمه: «کسی که با غضب بلند شود، با ضرر می‌نشیند.»
  • مترادف فارسی: «غضب اولش ديوانگی است و آخرش پشیمانی.»
  • مترادف فارسی: «عاقبت خشم پشیمانی است.»
  • تمثیل: «غضب از شعله‌های شیطانی است// عاقبت موجب پشیمانی است»

[ویرایش] P

• Parayı veren, düdüğü çalar.

• ترجمه: «هرکه پول بدهد، نی هم می‌زند.»
  • مترادف فارسی: «تو نی‌ات را زدی.»
  • توضیح: «مردی که عزم سفر کرده بود، دوستان و آشنایانش به‌بدرقه او آمده و هرکدام سفارش کالایی را دادند. از آن میان فقط جوانی نزدیک رفته و گفت این پول را بگیر و برایم یک نی‌لبک بیاور. مرد مسافر گفت: تو نی‌لبکت را زدی.»

[ویرایش] R

• Rüzgar eken fırtına biçer

• ترجمه: «آن‌کسی که باد می‌کارد، طوفان خواهد دروید.»
  • مترادف فارسی: «هركه باد بكارد، طوفان درو خواهد كرد.»

[ویرایش] S

• Şahin küçük et yer, deve büyük ot yer.

• ترجمه: «شاهین گوشت کوچک می‌خورد،شتر علف بزرگ.»
• ترجمه: «شاهین کوچک، اما بلندپرواز است.»
  • مترادف فارسی: «فلفل مبین چه ریز است، بشکن ببین چه تیز است.»
  • مترادف فارسی: «از سوزن كوتاه‌قد كاری برمی‌آید كه از نیزهٔ بلند برنمی‌آید!»
  • تمثیل: «به خردگی منگر دانهٔ سپندان را// نگاه كن كه بقا را چگونه می‌كوشد» ناصرخسرو
• Sakınan göze çöp batar.

• ترجمه: «چشمی را که خیلی ازش مواظبت کنی، دانه می‌زند.»
• Sakla samanı, gelir zamanı.

• ترجمه: «کاه را نگه‌دار، زمان استفادهٔ از آن فرا می‌رسد.»
  • مترادف فارسی: «هرچيز كه خوار آيد، يك روز به‌كار آيد.»
  • مترادف فارسی: «هرچه به‌ديده خوار آيد، عاقبت روزی به‌كار آيد.»
  • مترادف فارسی: «هرچه در چشمت خوار آيد، نگهدار كه وقتی به‌كار آيد.»
• Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer.

• ترجمه: «دهانی که از نوشیدن شیر داغ سوخته باشد، حتی به‌ماست هم فوت می‌کند.»
  • مترادف فارسی: «مارگزیده از ریسمان سیاه و سفید می‌ترسد.»
  • مترادف فارسی: «من آزموده‌ام اين رنج و ديده اين سختی// زريسمان متنفر بود گزيدهٔ مار» سعدی

[ویرایش] T

• Tatlı söz yılanı deliğinden çıkarır.

• ترجمه: «یک جمله دلنشین، مار را از سوراخش بیرون می‌آورد.»
  • مترادف فارسی: «زبان خوش مار را از سوراخ بیرون می‌آورد.»
  • مترادف فارسی: «به نرمی برآید زسوراخ، مار// كه تیزی و تندی نیاید بكار» فردوسی
• Ters giderse insanın işi, muhallebi yerken kırılır dişi.

• ترجمه: «کسی که پشت‌ هم بد می‌آورد، هنگام خوردن فرنی هم دندانش می‌شکند.»
  • مترادف فارسی: «بخت چون برگشت، پالوده دندان بشكند.»
  • مترادف فارسی: «بخت كه برگردد، عروس در حجله نر گردد.»
  • مترادف فارسی: «بدبخت اگر مسجد آدینه بسازد// یا طاق فرود آید و یا قبله كج آید»

[ویرایش] U

• Üzüme yetişemeyen tilki, üzüme ekşi dermiş.

• ترجمه: «روباه دستش به‌انگور نرسید، گفت ترش است.»
  • مترادف فارسی: «شغال پوزش به‌انگور نرسید، گفت ترش است.»
  • مترادف فارسی: «پیرزن دستش به‌آلو نمی‌رسید، گفت ترش است.»
  • مترادف فارسی: «گربه دستش به‌گوشت نمی‌رسید، گفت بو می‌دهد.»

[ویرایش] V

• Vakitsiz öten horozun başını keserler.

• ترجمه: «خروسی را که بی‌موقع بخواند سر می‌برند.»
• ترجمه: «خروسی را که بی‌موقع اذان گوید باید سر برید.»
  • مترادف فارسی: «مرغ بی‌وقت‌‌خوان را سر برند.»
  • مترادف فارسی: «مرغی را که بی‌وقت می‌خواند باید سربرید.»
  • تمثیل: «ندانی كه چون مرغ بی‌وقت خواند// به‌جای پرافشاندن سرفشاند» نظامی

[ویرایش] Y

• Yenilen pehlivan, güreşe doymaz.

• ترجمه: «پهلوان زمین‌خورده از کشتی‌گرفتن خسته نمی‌شود.»

[ویرایش] Z

• Zaman sana uymazsa, sen zamana uy.

• ترجمه: «اگر زمانه، مناسب حالت رفتار نکرد، تو خود را با او هماهنگ کن.»
  • مترادف فارسی: «زمانه باتو نسازد، تو با زمانه بساز!»